Hasta Tıbbi Sonucunu Öğrenmek İstemezse Ne Olur?

Hasta, kanuni istisnalar ve yetkili makamların gerekli tedbirleri dışında, sağlık durumu hakkında kendisinin veya yakınlarının bilgilendirilmemesini isteyebilir. Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 20. maddesine göre bu karar yazılı alınır ve hasta tercihini istediği zaman değiştirebilir. Bilgi almama hakkı, sağlık kaydının silinmesi veya her türlü yasal bildirimin engellenmesi demek değildir. Tercihin kapsamı açık biçimde belirlenmelidir.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Bilgi almamak ile yakına bilgi verilmesini istemek: Hasta sonucu kendisi öğrenmek istemeyip belirlediği bir kişinin bilgilendirilmesini talep edebilir.
• Yazılı tercih neden gerekli: Hasta hangi bilgiyi öğrenmek istemediğini belirtebilir: belirli tetkik sonucu, hastalığın seyri veya belli dönemde ayrıntılı açıklama gibi.
• Tedaviye rıza nasıl etkilenir: Bilgi almama talebi, önerilen her müdahaleye sınırsız ve peşin rıza verilmesi anlamına gelmez.
• Hasta sonradan öğrenmek isterse: Yönetmelik, bilgi verilmemesi talebinin her zaman değiştirilebileceğini açıkça söyler.
• Tercihe aykırı açıklama yapılırsa: Hangi bilginin kime, ne zaman ve hangi gerekçeyle verildiği araştırılmalıdır.

Bilgi almamak ile yakına bilgi verilmesini istemek

Hasta sonucu kendisi öğrenmek istemeyip belirlediği bir kişinin bilgilendirilmesini talep edebilir. Yönetmeliğin 18. maddesi, kendisi yerine başkasının bilgilendirilmesi isteğinin imzalı ve yazılı kayda alınmasını düzenler. Bu durumda yalnız belirlenen kişilere bilgi verilmesi esastır. Aileden herhangi bir kişinin “biz yakınıyız” demesi, hastanın açık tercihinin yerine geçmez. Kimlerin hangi konuda bilgilendirileceği anlaşılır yazılmalıdır.

Hasta hiç kimseye bilgi verilmemesini de isteyebilir; ancak ilgili mevzuat ve yetkili mercilerin tedbirleri saklıdır. Başvuruda bu istisnaların sınırsız kaldırılabileceği vaat edilmemelidir. Sağlık ekibinin bakım için gerekli kayda erişmesiyle bilginin hastanın yakınlarına veya ilgisiz kişilere açıklanması farklı işlemlerdir. Tercih formunda bu ayrımların açıklanması yanlış beklentileri azaltır.

Yazılı tercih neden gerekli?

Hasta hangi bilgiyi öğrenmek istemediğini belirtebilir: belirli tetkik sonucu, hastalığın seyri veya belli dönemde ayrıntılı açıklama gibi. Talebin tarihi ve kapsamı kaydedilmelidir. Sözlü konuşmanın farklı çalışanlar tarafından farklı anlaşılması önlenir. “Şimdi dinlemek istemiyorum” cümlesiyle sürekli bilgi verilmemesi talebi aynı değildir. Hasta yalnız görüşmeyi ertelemek istiyorsa bu durum ayrıca açıklığa kavuşturulmalıdır.

Tercihin gerçekten hastanın iradesi olduğu önemlidir. Yakınlarının üzülmesin diye sonuçları saklama isteği, hastanın kendi bilgi almama kararıyla eş tutulamaz. Hastanın iletişim güçlüğü yaşaması da bilgi istemediğini göstermez. Anlayabileceği dil ve yöntemle iletişim kurulması gerekir. Kanuni temsilciye ihtiyaç bulunan durumlarda temsil hükümleri ile hastanın mümkün ölçüde sürece katılımı ayrıca değerlendirilir.

Tedaviye rıza nasıl etkilenir?

Bilgi almama talebi, önerilen her müdahaleye sınırsız ve peşin rıza verilmesi anlamına gelmez. Tedavi kararı için gereken bilgilendirmenin nasıl yürütüleceği, hastanın tercihinin kapsamı ve müdahalenin özellikleriyle birlikte ele alınır. Bilgi istememe kaydı kullanılarak hastanın istemediği işlemlerin yapılabileceği sonucu çıkarılamaz. Aydınlatılmış onamın koşulları ayrı hukuki önemini korur.

Bu nedenle sağlık ekibinin hangi bilgileri vermesinin hasta tarafından istenmediği ve karara ilişkin hangi temel açıklamaların yapılabildiği açıklaştırılmalıdır. Hastanın yerine bilgi alacak kişi belirlenmişse bunun tedaviye karar verme yetkisiyle aynı olmadığı unutulmamalıdır. Bir kişiye sonuçların anlatılmasına izin vermek, o kişiyi bütün işlemler için kanuni temsilci haline getirmez.

Hasta sonradan öğrenmek isterse

Yönetmelik, bilgi verilmemesi talebinin her zaman değiştirilebileceğini açıkça söyler. Önceki yazılı karar, hastanın daha sonra bilgi istemesine engel olarak kullanılamaz. Değişiklik de sağlık kaydına işlenmelidir. Böylece önceki tercihi gören personelin eski talebi sürdürmesi nedeniyle karışıklık yaşanması önlenebilir. Hastaya hangi sonuçların ve hangi aşamadaki bilginin verileceği güncel durumla birlikte açıklanır.

Sağlık bilgileri kayıtlarda bulunmaya devam edebilir. Bilgi almama talebi, dosyanın gerçeğe aykırı tutulmasını veya tahlilin kayıttan çıkarılmasını gerektirmez. Hasta tercih değiştirdiğinde tıbbi dosya ve görüntülere erişim hakkını da kullanabilir. Kayıtların korunması ile açıklanmasına ilişkin yetki birbirinden ayrı tutulmalıdır.

Tercihe aykırı açıklama yapılırsa

Hangi bilginin kime, ne zaman ve hangi gerekçeyle verildiği araştırılmalıdır. Hastanın yazılı talebi, değişiklik kayıtları ve olayla ilgili belgeler saklanır. Kurumun hasta hakları biriminden açıklama ve gerekli düzeltici işlemler istenebilir. Bilginin yasal bildirim nedeniyle mi yoksa yetkisiz paylaşım olarak mı açıklandığı belirlenmeden kesin ihlal sonucu kurulmaz. Sağlık verilerinin korunmasına ilişkin diğer başvuru yolları da somut olaya göre değerlendirilir.

Varsayımsal örnek: Hasta tetkik sonucunun önce belirlediği kardeşine açıklanmasını, o aşamada kendisine ayrıntı verilmemesini yazılı istesin. Daha sonra sonucu doğrudan öğrenmek isterse önceki tercihi engel değildir. Buna karşılık yalnız diğer akrabaların isteği üzerine bilgi gizlenmesi aynı hak kullanımı sayılmaz. Hastanın kendi iradesi ve güncel tercihi esas alınır.

Hukuki kaynak

Hasta Hakları Yönetmeliği: m.16, 18, 20–24, 42.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)