Mesai Dışında İş Güvenliği Eğitimi: İşçi Eğitim Süresinin Ücretini İsteyebilir mi?

İş sağlığı ve güvenliği eğitiminde geçen süre çalışma süresinden sayılır. 6331 sayılı Kanun’un 17. maddesine göre eğitimin maliyeti çalışana yüklenemez; eğitim süresi haftalık çalışma süresini aşıyorsa fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma olarak değerlendirilir. Bu nedenle eğitim pazar günü, akşam veya çevrim içi yapıldı diye kendiliğinden ücretsiz olmaz. Ancak mesai dışındaki her eğitim saati için aynı zamlı ücret otomatik doğmaz; haftalık toplam, sözleşmedeki normal süre ve tatil gününün niteliği birlikte hesaplanmalıdır.

Zorunlu iş güvenliği eğitiminde çalışmanın anlamı

İşveren çalışanların işe ve işyerinin risklerine uygun eğitim almasını sağlamalıdır. Bu eğitim, çalışan için kişisel tercih niteliğinde bir hobi kursu değildir. İşe başlanmadan, görev veya ekipman değiştiğinde ve ilgili koşullarda yenilenen eğitimler iş organizasyonunun parçasıdır. Çalışanın üretim bandında fiilen mal üretmemesi veya müşteriyle görüşmemesi, eğitimde geçen süreyi çalışma süresinin dışına çıkarmaz. Kanun bu konuda açık bir kural koymaktadır.

İşçinin katılması istenen eğitimin başlığı ve gerçek içeriği belirlenmelidir. Bir iş güvenliği bilgilendirmesi, işe özgü risk eğitimi veya iş kazasından sonra verilen ek eğitim, ilgili yükümlülüklerle bağlantılıdır. İşverenin “sertifika sizin adınıza düzenlendi” açıklaması maliyeti işçiye taşıma yetkisi vermez. Buna karşılık çalışanın kendi isteğiyle, işle bağlantısı bulunmayan bir kursa katılması aynı hukuki çerçevede değerlendirilmez. Zorunluluk ve iş bağlantısı somutlaştırılmalıdır.

Haftalık normal süre aşılmadıysa nasıl hesaplanır?

Çalışanın o hafta kırk bir saat normal iş yaptığını ve dört saat iş güvenliği eğitimi aldığını düşünelim. Normal haftalık süre kırk beş saatse toplam kırk beş saat olabilir; yalnız eğitim akşam yapıldı diye bütün dört saat otomatik fazla mesai sayılmaz. Ancak eğitim çalışma süresine mutlaka eklenir. Sözleşme normal süreyi kırk saat belirlemişse kırkı aşan bölüm bakımından fazla sürelerle çalışma ayrımı gündeme gelir. Çalışanın sözleşmesi görülmeden tek oranla hesap yapılamaz.

O hafta zaten kırk beş saat çalışılmış ve buna dört saat zorunlu eğitim eklenmişse, diğer uygulanabilir düzenlemelerle birlikte fazla çalışma hesabı gündeme gelebilir. Geçerli denkleştirme veya ilgili çalışma sistemi varsa ayrıca incelenir. İşveren eğitimi çizelgeye hiç eklemeden “haftalık kırk beş saat tamamlandı” diyemez. Çalışma süresinin kaydı, eğitmenin tuttuğu katılım listesiyle personelin vardiya kaydını bir araya getirmelidir.

Hafta tatilinde eğitim yapılması

Hafta tatilinin gerçekten hangi gün kullandırıldığı belirlenmelidir. Pazar her işçi için otomatik hafta tatili olmayabilir; buna karşılık işçinin hak kazandığı kesintisiz dinlenme günü eğitimle kesilmişse bunun etkisi ayrıca incelenir. İş Kanunu’nun 46. maddesindeki hafta tatili kuralları ve ilgili sektörel istisnalar gözetilir. “Eğitim yalnız birkaç saat sürdü” açıklaması, dinlenmenin kesintiye uğrayıp uğramadığı sorusunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Hafta tatili ücreti ve fazla çalışma hesabı farklı hukuki kalemlerdir. Aynı eğitim saati nedeniyle mükerrer talep doğmaması için hangi hesabın uygulandığı açık yazılmalıdır. Resmî tatil gününde eğitim varsa ulusal bayram ve genel tatil düzenlemesi de ayrıca incelenir. İşverenin tatil günündeki zorunlu eğitimi başka bir gün izin vererek hangi mekanizma altında karşıladığı önemlidir. Serbest zaman veya farklı çalışma günü planı, kanuni koşullar oluşmadan bütün ödeme borçlarını silmez.

Çevrim içi eğitim de çalışma süresinden sayılır mı?

Eğitimin uzaktan yapılması, kanuni çalışma süresi niteliğini kaldırmaz. İşçinin belirli saatte sisteme bağlanmasının istendiği, katılımın takip edildiği veya sınavın zorunlu tutulduğu eğitimlerde gerçek katılım süresi kayıt altına alınmalıdır. İşverenin “evden izlediğiniz için mesai değil” açıklaması yeterli değildir. Buna karşılık açık tutulan bir tarayıcının bütün gece boyunca oturum göstermesiyle gerçek eğitim süresi aynı olmayabilir; içerik, program ve sistem kayıtları birlikte okunmalıdır.

Kendi hızında tamamlanan çevrim içi modüllerde işçinin hangi gün ve ne kadar süre çalıştığını ortaya koyması önemlidir. Programın beklenen eğitim süresi, tamamlanan bölümler, sınav ve giriş çıkış kayıtları yararlı olur. Sistemin süreleri teknik olarak eksik veya fazla göstermesi mümkündür. İşçi, eğitim ekranı açıkken yaptığı başka kişisel faaliyetleri çalışma olarak ileri sürmemeli; işveren de gerçek modül süresini yalnız bir “tamamlandı” işaretiyle sıfıra indirmemelidir.

Eğitim ücreti, belge bedeli ve yol gideri

Kanun eğitim maliyetinin çalışana yansıtılmasını yasaklar. İşverenin düzenlediği zorunlu eğitimin kurs, eğitmen veya belge bedelini çalışanın maaşından kesmesi bu hükümle değerlendirilir. İşçinin çalışma ilişkisinden bağımsız mesleki yetkinlik belgesi için yaptığı başvuru ise somut düzenlemeyle ayrıca incelenir. Her belgeye “iş güvenliği sertifikası” denmesi bütün işlemlerin aynı hukuki nitelikte olduğunu göstermez. Eğitimin kim tarafından ve hangi amaçla zorunlu tutulduğu belirlenmelidir.

İşveren çalışanı başka bir yerde eğitime gönderiyorsa gerekli ulaşım ve benzeri giderler, sözleşme ve hizmetin gerektirdiği masraf kurallarıyla değerlendirilir. Eğitimde geçen süreye ek olarak yoldaki her dakikanın çalışma sayılıp sayılmadığı ayrı sorudur. İşçinin belirli bir görevi yerine getirerek seyahat etmesi, sırf ulaşım yapması ve gündelik işe gidiş farklı olabilir. Eğitim programı, görevlendirme yazısı ve masraf politikası birlikte incelenmelidir.

Örnek: Vardiya sonrasında üç saat zorunlu eğitim

Bir fabrika çalışanının haftalık çalışma toplamının kırk beş saat olduğunu ve cuma vardiyasından sonra üç saat iş güvenliği eğitimine katıldığını düşünelim. Katılım işveren tarafından zorunlu tutulmuş, yoklama ve sınav yapılmışsa bu üç saat çalışma süresine eklenir. İşveren sadece eğitimi ücretsiz olduğunu söyleyerek kayıttan çıkaramaz. Hesapta normal ücret, varsa önceden yapılan ödeme ve geçerli çalışma düzeni incelenir; uygulanacak zamlı tutar bu verilerle belirlenir.

İşçi aynı hafta üç saat erken çıkmışsa, bunun planlı ve geçerli bir çalışma düzenine mi dayandığı, yoksa ayrı bir izin mi olduğu araştırılır. Eğitimden sonra verilen her erken çıkış geçmiş fazla mesaiyi otomatik yok etmez. Ayrıca cuma günü toplam çalışma günlük sınırı aşıyorsa bu sorun haftalık ortalamanın yanında ayrı ele alınır. Örnek, eğitim süresini yalnız haftalık bordronun dışına bırakmanın neden yetersiz olduğunu gösterir.

Katılım ve ücret alacağı nasıl belgelenir?

1. Eğitim daveti, zorunlu katılım mesajı ve programı.
2. Eğitimin tarihi, başlangıç ve bitişi, gerçek ara dinlenmeleri.
3. Katılım listesi, sınav veya sertifika kaydı.
4. Çevrim içi eğitimde giriş, modül ve tamamlanma kayıtları.
5. Aynı haftanın vardiya ve çalışma çizelgesi.
6. Bordro, banka ödemesi ve kesilen eğitim maliyetine ilişkin belge.

İşçilik alacağı davası öncesinde dava şartı arabuluculuk uygulanır. İş sağlığı ve güvenliği yönünden yapılacak idari başvuru ile ücretin mahkemede tahsili ayrı süreçlerdir. İşçinin idari şikâyette eğitim süresini bildirmesi yararlı olabilir; fakat bu başvuru ücret hesabını ve arabuluculuk şartını kendiliğinden yerine getirmez. En güçlü hazırlık, zorunlu eğitim sürelerini aynı haftanın gerçek çalışma tablosuna ekleyerek eksik ödemeyi somutlaştırmaktır.

Hukuki dayanak ve ilgili okuma

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: m.17/7; eğitimin maliyeti ve çalışma süresi.

4857 sayılı İş Kanunu: m.41, 46, 47 ve 63.

ÇSGB İş Sağlığı ve Güvenliği sıkça sorulan sorular: işe başlamadan eğitim ve eğitimde geçen süre.

Adalet Bakanlığı arabuluculuk bilgileri: 7036 sayılı Kanun m.3.

İlgili konu: Mesai Sonrası Zorunlu Toplantı: İşveren Bu Süreyi Ücretsiz Sayabilir mi?.

Keskin Hukuk Bürosu ve Avukat Emirhan Keskin, Mersin’deki ofisinden iş uyuşmazlıklarının hukuki değerlendirilmesi ve Türkiye genelindeki dosyaların yönetimi konusunda hizmet sunmaktadır. Sözleşme, bildirim ve ödeme belgeleriyle birlikte değerlendirme için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Resmî kaynaklar: İş Kanunu (4857)