Delil Bildirme Süresi Geçti: Yeni Belge Sonradan Mahkemeye Sunulabilir mi?

Hukuk davasında delillerin süresinde bildirilmesi esastır. Sonradan bulunan veya temin edilen bir belgenin dosyaya yüklenmesi, mahkemenin onu mutlaka değerlendireceği anlamına gelmez. Bununla birlikte HMK 145, belirli koşullarda sonradan delil gösterilmesine izin verilmesini mümkün kılar. Gecikmenin nedeni ve belgenin neyi ispatladığı açıkça anlatılmalıdır.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Kanundaki istisna neyi kapsar: Bir delilin geç ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme sonradan sunulmasına izin verebilir.
• Bildirilen delil ile hiç bildirilmeyen delil farklıdır: Dilekçede dayanılan ancak henüz sunulmayan belge için verilen kesin süreyle, daha önce hiç ileri sürülmemiş yeni bir delilin durumu ayrı incelenir.
• Sonradan sunma dilekçesi nasıl hazırlanır: Önce belge tanımlanır: düzenleyen kişi veya kurum, tarih, belge numarası ve ilgili bölüm yazılır.
• Yeni vakıa ileri sürmekle aynı şey değildir: Sonradan delil sunulması, süresinde ileri sürülmeyen bütün yeni olayların davaya eklenebileceği anlamına gelmez.
• Karşı tarafın inceleme hakkı korunur: Yeni belgenin kabul edilmesi hâlinde karşı tarafa içeriği hakkında açıklama ve itiraz imkânı tanınmalıdır.

Kanundaki istisna neyi kapsar?

Bir delilin geç ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme sonradan sunulmasına izin verebilir. Bu düzenleme, baştan bilinçli olarak saklanan bütün belgelerin son anda dosyaya eklenebileceği genel bir serbestlik değildir.

Örneğin süresinde talep edilen bir kurum kaydı kurumdaki işlem nedeniyle geç hazırlanmış olabilir. Bu durumda talep tarihi, kurum cevabı ve belgenin ne zaman temin edildiği sunulmalıdır. Buna karşılık uzun süredir elde bulunan sözleşmenin neden ilk dilekçeyle verilmediği açıklanamıyorsa, durum farklı değerlendirilir. İstisnanın varlığı somut olayla gösterilir.

Bildirilen delil ile hiç bildirilmeyen delil farklıdır

Dilekçede dayanılan ancak henüz sunulmayan belge için verilen kesin süreyle, daha önce hiç ileri sürülmemiş yeni bir delilin durumu ayrı incelenir. Ön inceleme davetiyesinde ve ara kararlarda hangi işlemin istendiği dikkatle okunmalıdır. Belge başka yerdeyse, getirtilebilmesi için gerekli açıklamalar da süresinde yapılmalıdır.

Sadece “banka kayıtları” yazmak yerine bankanın, hesabın, tarihin ve işlem türünün belirtilmesi çoğu zaman gereklidir. Mahkemenin hangi belgeyi nereden isteyeceğinin belirsiz bırakılması, delil gösterme yükünün gereği gibi yerine getirildiğini göstermeyebilir. Henüz elde bulunmayan delille, nerede olduğu açıklanmayan delil aynı değildir.

Sonradan sunma dilekçesi nasıl hazırlanır?

Önce belge tanımlanır: düzenleyen kişi veya kurum, tarih, belge numarası ve ilgili bölüm yazılır. Ardından daha önce neden sunulamadığı tarih sırasıyla anlatılır. Son olarak belgenin hangi uyuşmazlık noktasını aydınlatacağı açıklanır ve HMK 145 kapsamında değerlendirilmesi istenir.

Belgeyi temin etmek için yapılan önceki başvurular, teslim e-postası veya kurumun gecikme yazısı eklenebilir. Dijital belgenin bütünlüğü ve kaynağı korunmalıdır. Ekran görüntüsünde yalnız lehe bölümün bırakılması, bağlam ve güvenilirlik tartışması yaratabilir. Dosyaya sunulan materyal ile açıklamada belirtilen materyalin birbiriyle eşleşmesi gerekir.

Yeni vakıa ileri sürmekle aynı şey değildir

Sonradan delil sunulması, süresinde ileri sürülmeyen bütün yeni olayların davaya eklenebileceği anlamına gelmez. Delil, ileri sürülmüş bir vakıayı ispatlamak için kullanılabilir; iddia ve savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesine ilişkin kurallar ayrıca değerlendirilir. Dilekçenin başlığının “delil sunma” olması içeriğindeki yeni iddiayı otomatik olarak usule uygun hâle getirmez.

Örneğin ödeme yapıldığı savunması süresinde kurulmuşsa, sonradan alınan banka kaydı o savunmanın ispatıyla ilgilidir. Buna karşılık farklı bir sözleşmeye dayanan yeni alacak ekleniyorsa sorun yalnız belge teslimi değildir. Islah, karşı tarafın açık rızası veya ilgili dava türünün özel kuralları ayrıca gündeme gelebilir.

Karşı tarafın inceleme hakkı korunur

Yeni belgenin kabul edilmesi hâlinde karşı tarafa içeriği hakkında açıklama ve itiraz imkânı tanınmalıdır. Mahkemenin belgeyi görmesiyle bütün uyuşmazlığın çözüldüğü varsayılmamalıdır. İmza, tarih, bütünlük veya belgenin elde ediliş biçimi tartışmalıysa bunlar ayrıca incelenir.

Mahkeme delili kabul etmezse gerekçenin tutanak veya ara kararda anlaşılabilir olması önemlidir. İleri sürülen gecikme nedeni ve belgenin sonuca etkisi dosyada kayıtlı tutulmalıdır. Hükme karşı başvuru aşamasında bu usul itirazının nasıl değerlendirileceği, kararın niteliğine ve kanun yolu koşullarına bağlıdır. Geç delil meselesi, sırf belgeyi yeniden yükleyerek çözülemez.

Sık sorulan sorular

Belgeyi sonradan buldum demem yeterli mi?

Tek başına yeterli olmayabilir. Ne zaman ve nasıl bulunduğu, neden daha önce sunulamadığı ve hangi olayı ispatladığı açıklanmalıdır.

Mahkemenin verdiği kesin süreyi yeni dilekçeyle uzatabilir miyim?

Kesin süre kendiliğinden uzamaz. Sürenin içeriği, tebliği ve varsa kanuni istisna veya eski hâle getirme koşulları ayrıca incelenmelidir.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

İlgili hukuk rehberleri

• Mahkemenin Kesin Süre Kararında Sonuç Yazmıyor: Delil Hakkı Kaybedilir mi?
• Karşı Taraf Sözleşmeyi Mahkemeye Vermiyor: Belgenin Sunulması Nasıl İstenir?

Hukuki dayanaklar

• Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.27,94,145,190,194
• 7251 sayılı Kanun: m.6,13–15; kesin süre, belgeler ve iddia-savunma düzeni