Karşı Taraf Sözleşmeyi Mahkemeye Vermiyor: Belgenin Sunulması Nasıl İstenir?

Karşı taraf sözleşmeyi mahkemeye vermiyorsa, dava dosyasında belgenin ibrazının istenmesi değerlendirilebilir. HMK m.219–220, tarafın elindeki ve delil olarak dayanılan belgeler için özel bir yol düzenler. Ancak mahkeme, istenen sözleşmenin hangi vakıayı ispatlayacağını, talebin uygunluğunu ve belgenin karşı tarafta bulunduğuna ilişkin durumu inceler. Belge sunulmadığında dava otomatik kazanılmış olmaz; kanundaki koşullarla mahkeme sözleşmenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir. Belgenin tarihi, tarafları ve ilgili maddesi açıklanmadan “bütün evrakı getirsin” demek çoğu zaman yeterli somutluk sağlamaz.

Karşı taraf sözleşmeyi saklıyorsa önce belgeyi tanımlayın

Dava konusu işlemin yazılı sözleşmesi yalnız bir tarafta kalmış olabilir. Başvuranın elinde imza sayfası, teklif, e-posta veya eski bir taslak bulunabilir. Bu kayıtlar sözleşmenin varlığını ve hangi belge istendiğini açıklamaya yardımcı olur. Ancak taslak ile imzalanmış son metin aynı değildir. İbraz talebinde sözleşmenin mümkün olan ölçüde tarihi, tarafları, konusu ve diğer ayırt edici bilgileri gösterilir.

Sözleşme birden fazla ekten oluşuyorsa eksik olan bölüm belirtilir. Ana metin dosyada bulunup fiyat eki veya teslim koşullarını düzenleyen protokol bulunmayabilir. Hangi bölümün neden gerekli olduğu açıklanır. Belgenin bütününün getirilmesi gerekiyorsa bu ihtiyaç da somutlaştırılır. Yalnız başlık benzerliğinden aynı sözleşme olduğu varsayılmaz; farklı tarihlerdeki sözleşmeler ve tadiller birbirinden ayrılır.

Bu yazı, devam eden hukuk davasında tarafın elindeki belirli sözleşmenin sunulmasını isteme sürecini ele alır. Dava dışı genel bilgi talebi, bir kişinin bütün arşivini sınırsız inceleme veya farklı bir kurumdan belge isteme aynı yol değildir. Talep, dava konusu vakıayla ilişkilendirilir. Mahkemeden uyuşmazlıkla ilgisiz bütün şirket belgelerinin araştırılmasını istemek, somut delil gösterme yükümlülüğünün yerine geçmez.

Sözleşme hangi vakıayı ispatlayacak?

HMK m.194, tarafların vakıalarını somutlaştırmasını ve delilin hangi vakıayı ispatlamak için gösterildiğini açıklamasını gerektirir. İbraz talebinde “sözleşme önemli” demek yerine örneğin ödeme vadesi, teslim yükümlülüğü, fiyat değişikliği veya sözleşmenin tarafı gibi belirli bir husus gösterilir. Mahkeme, belgenin ispat ihtiyacını bu açıklama üzerinden değerlendirebilir.

İstenen madde, davadaki uyuşmazlıkla gerçekten bağlantılı olmalıdır. Taraflar sözleşmenin kurulmasını kabul ediyor, yalnız hizmetin yerine getirilip getirilmediğini tartışıyorsa sözleşme ve ifa kayıtları farklı işlevler taşır. Belge, tek başına her vakıayı açıklamayabilir. Hangi kayıtların birlikte değerlendirilmesi gerektiği belirtilir. Sözleşmenin sunulması, ödeme veya teslimin de kendiliğinden gerçekleşmiş sayılmasını sağlamaz.

Belge içerik iddiası açık olmalıdır. Başvuran, sözleşmede belirli bir hüküm bulunduğunu ileri sürüyorsa bildiği içeriği ve bu bilgiyi nereden edindiğini açıklayabilir. Görmediği bir metindeki maddeyi kesin varmış gibi aktarmamalıdır. Belgeye ilişkin bilgi sınırlıysa bu sınır belirtilir ve eldeki yardımcı kayıt sunulur. Açıklama ile talep arasındaki tutarlılık, ibraz incelemesinin temelidir.

Tarafların belge sunma yükümlülüğü

HMK m.219, tarafların kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandığı ve ellerinde bulunan belgeleri mahkemeye sunma yükümlülüğünü düzenler. Elektronik belgeler için çıktı ve gerektiğinde incelemeye elverişli elektronik kayıt konusunda düzenleme vardır. Ticari defterler gibi sürekli kullanılan belgelerin ilgili bölümlerinin onaylı örnekleri sunulabilir. Bu madde, dava içindeki belge ibrazının temel çerçevesini oluşturur.

Karşı tarafın belgenin elinde bulunduğunu kabul etmesi önemli olabilir. Sözleşmenin kendi arşivinde olduğunu söylemiş veya başka dilekçede içeriğine dayanmış olabilir. Bu kayıtlar ibraz talebinde belirtilir. Buna karşılık şirketin bir zamanlar sözleşmenin tarafı olması, her koşulda hâlen aslın onun elinde olduğunu kesin göstermeyebilir. Belgenin varlığı ve mevcut hâkimiyeti somutlaştırılır.

Başvuranın elindeki belgeyi kendisinin de saklaması, sadece karşı taraftan istemesiyle uyumlu olmayabilir. Kendi örneği varsa sunulur; neden karşı tarafın örneğinin veya aslının gerekli olduğu açıklanır. Sayfa eksikliği, okunamayan imza, farklı metin veya son tadilin yokluğu gibi somut nedenler gösterilebilir. Aynı belgenin birden çok örneği bulunması, hangi metnin geçerli olduğunu inceleme ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Mahkeme hangi koşullarla kesin süre verir?

HMK m.220/1, istenen belgenin ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu ve talebin kanuna uygun görülmesini esas alır. Ayrıca karşı tarafın belgenin elinde olduğunu kabul etmesi, talep üzerine sessiz kalması, resmî kayıtla varlığının anlaşılması veya başka bir belgede kabul edilmesi gibi düzenlenen koşullar önemlidir. Bu koşullar gösterilmeden sırf taraflardan biri istedi diye her belge için otomatik sonuç doğmaz.

Mahkeme, uygulanabilir koşullar oluştuğunda belgenin sunulması için kesin süre verir. Ara kararda hangi belgenin, hangi biçimde ve hangi süre içinde istendiği okunur. HMK m.94 kapsamındaki açıklık ve sonuç uyarısı da önemlidir. Kesin süre, sadece belgeleri isteyen tarafın değil, belgeyi sunması istenen tarafın da işlem takvimini etkiler. Başvurunun yapıldığı tarih ile mahkemenin verdiği süre ayrı aşamalardır.

Belgenin varlığı resmî kayıttan anlaşılıyorsa ilgili kayıt sunulur. Başka belgede sözleşmenin tarihi veya numarası geçiyorsa o bağlantı açıklanır. Örneğin ek protokolde ana sözleşmeye atıf bulunabilir. Bu atıf, istenen belgenin hangi işlem olduğunu göstermeye yardımcı olur; metindeki bütün hükümleri kendiliğinden kanıtlamaz. Delilin varlığı ile içeriği farklı sorular olarak ele alınır.

Karşı taraf belgenin elinde olmadığını söylüyorsa

HMK m.220/2, belgenin elinde olduğunu inkâr eden tarafa belgenin elinde bulunmadığına, özenle aradığı hâlde bulamadığına ve nerede olduğunu bilmediğine ilişkin yemin teklifini düzenler. Bu, dava konusunun tamamı hakkında yapılan her yeminle aynı değildir. Buradaki özel konu, istenen belgenin bulunması ve elde tutulmasıdır. Mahkeme, ilgili usuli aşama ve açıklamaları değerlendirir.

Karşı taraf “sözleşme eski çalışanımızdaydı” veya “arşiv taşınırken kayboldu” diyebilir. Bu açıklamalar somut kayıtla değerlendirilebilir; otomatik doğru veya otomatik yalan kabul edilmez. Belgenin başka bir kurumda olduğu biliniyorsa üçüncü kişiden ibraz yolu ayrı gündeme gelebilir. Başvuran, farklı ihtimalleri gizlemek yerine hangi bilgiyi bildiğini ve hangi kaydın aramayı yönlendirdiğini açıklar.

Belge gerçekten kaybolmuşsa ibraz kararıyla fiziksel olarak üretilemeyecek olabilir. Buna karşılık belgenin olmadığı beyanının doğruluğu ve diğer delillerin işlevi incelenir. Belge yokluğu, sözleşme ilişkisinin bütün sonuçlarını her durumda ortadan kaldırmaz. Elektronik örnekler, karşılıklı yazışmalar ve diğer uygun kayıtlar somut ispat düzeni içinde değerlendirilebilir. Bu yol, gerçekte olmayan bir belgeyi varmış gibi talep etmeye izin vermez.

Kesin sürede sunmamanın sonucu otomatik kazanmak mı?

HMK m.220/3, belgeyi sunması emredilen tarafın süresinde ibraz etmemesi ve kabul edilebilir mazeretini delilleriyle göstermemesi veya belgenin elinde olduğunu inkâr edip ilgili yemini kabul ya da yerine getirmemesi hâllerini düzenler. Bu koşullarda mahkeme, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir. Kanun, bütün davanın otomatik kabul edileceğini söylemez.

Bu nedenle başvuranın belge içeriğine ilişkin açıklaması açık ve uyuşmazlıkla ilgili olmalıdır. “Sözleşmede benim söylediğim her şey var” şeklindeki sınırsız iddia, somut hüküm veya vakıa açıklamasının yerini tutmaz. Mahkeme diğer delilleri, uyuşmazlığın kapsamını ve ibraz sürecini birlikte değerlendirir. Belgenin sunulmaması, ilgisiz bir zarar kaleminin veya başka bir olayın hiçbir kanıt olmadan kabul edilmesini gerektirmez.

Belgeyi sunması istenen taraf, kabul edilebilir bir mazereti olduğunu ileri sürüyorsa bunu aynı süre içinde delilleriyle açıklamalıdır. Sadece sonradan genel mazeret söylemek her koşulda sonuçları ortadan kaldırmaz. Mazeretin kabulü ve belgenin daha sonra sunulmasının değerlendirilmesi mahkemeye ve ilgili usule bağlıdır. Hem isteyen hem sunacak taraf, kesin süre kararını ve eklerini dikkatle takip etmelidir.

Elektronik sözleşme ve farklı sürümler

HMK m.199, elektronik ortamdaki veriler dahil çeşitli bilgi taşıyıcılarını belge olarak tanımlar. Sözleşme yalnız kâğıt üzerinde değil, dijital imza veya elektronik kabul kaydıyla kurulmuş olabilir. İbraz talebinde dosya türü, tarih, kabul kaydı ve hangi sürümün istendiği açıklanır. Bir e-posta eki taslağı ile işlem tarihinde kabul edilmiş son metin birbirinden ayrılmalıdır.

Elektronik dosyanın yalnız ekran görüntüsü sunulmuşsa inceleme için özgün kayıt veya başka doğrulanabilir bilgi gerekebilir. HMK m.219’daki elektronik belge düzeni dikkate alınır. Dosya oluşturma ve değişiklik bilgileri, yazışma zinciri ve sürüm geçmişi uyuşmazlığın türüne göre önem taşıyabilir. Ancak teknik kayıtta görülen tarih her olayda sözleşmenin hukuki kurulma tarihini tek başına belirlemez.

Karşı tarafın bütün bilgisayarına sınırsız erişim istemek ile belirli sözleşmenin elektronik örneğini istemek farklıdır. Talep, ilgili belge ve ispat ihtiyacıyla sınırlandırılır. Özgün dosya eldeyse değiştirilmeden korunur; açıklamalar ayrı bir metinde yapılır. Belgenin içeriğini gösteren kayıt ile bu kaydın kimden geldiğini ve hangi işlemi temsil ettiğini gösteren bilgiler birlikte değerlendirilir.

Sözleşme bankada, aracıda veya başka kurumdaysa

Belge dava tarafı olmayan bir kişi veya kurumun elindeyse HMK m.221 kapsamındaki ibraz yolu gündeme gelebilir. Mahkeme, belgenin ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse ibrazını emredebilir. İlgili kişinin sunamama nedenini delilleriyle açıklaması ve gerektiğinde tanık olarak dinlenmesi hakkında düzenleme bulunur. Tarafa yönelik m.220 ile üçüncü kişiye yönelik m.221 aynı değildir.

İbrazdan veya tanıklıktan çekinmeye ilişkin hükümler de m.221 kapsamında önem taşıyabilir. Gizlilik veya mesleki sır iddiası hiçbir değerlendirme yapılmadan her belgeyi otomatik erişilemez kılmaz; fakat ilgili koruma ve istisnalar dikkate alınır. Başvuran, kurumun hangi belgeyi neden elinde bulundurduğunu açıklamalıdır. “Bütün bankalar araştırsın” yerine somut kurum, işlem ve belge bağlantısı gösterilmesi talebi anlaşılır kılar.

İlgisiz kişisel veya ticari bilgiler nasıl ayrılır?

Sözleşmenin uyuşmazlıkla ilgili bölümü ile başka müşterilere veya ticari ilişkilere ait bilgiler karışmış olabilir. Mahkemeden talep edilen belgenin kapsamı bu nedenle açık olmalıdır. Gizlilik gerekçesiyle ilgili belgenin tümü hiçbir inceleme olmadan saklanamayacağı gibi, bir dava var diye bütün ilgisiz bilgiler sınırsızca toplanmaz. Uygun sunum ve koruma yöntemi mahkemece değerlendirilebilir.

Belge üzerinde karartma yapılacaksa bunun kimin talebi ve hangi gerekçeyle yapıldığı açık olmalıdır. İspatı etkileyen hüküm veya imza gizlenmemelidir. Sürekli kullanılan ticari defterlerin yalnız ilgili kısmının onaylı örneğinin sunulabilmesi m.219/2’de düzenlenmiştir. Bu hüküm, her sözleşmenin tarafça keyfi biçimde kırpılmasına ilişkin sınırsız izin değildir. İlgili kaydın bütünlüğü ve uyuşmazlığa etkisi korunur.

Talep hangi aşamada ileri sürülmeli?

Delilin ve ilgili vakıanın usule uygun zamanda gösterilmesi önemlidir. Dava veya cevap dilekçesi, delil listesi ve mahkemenin kesin süreleri kontrol edilir. Belgenin karşı tarafta olduğunun sonradan anlaşılması varsa bu öğrenme olayı ve önceki araştırma açıklanır. İbraz talebi, kaçırılmış bütün delil sürelerini hiçbir koşul olmadan geri açan genel bir araç değildir.

Dosya bilirkişiye gönderilmişse sözleşmenin eksikliği raporu etkileyebilir. Hangi hesap veya değerlendirmenin eksik belgeye bağlı olduğu belirtilir; belge temini ve gerekiyorsa rapora ilişkin açıklama ayrı yapılır. Mahkemenin mevcut takvimi izlenir. Belgeyi beklemek, rapora itiraz veya başka bir usuli işlemin süresini kendiliğinden durdurmaz. Her hedef için gereken başvuru açıkça hazırlanmalıdır.

Sunulan sözleşmenin tamlığı nasıl kontrol edilir?

Belge geldiğinde yalnız sayfa sayısına bakılmaz. İmza sayfası, maddelerin devamı, ek listesi ve atıf yapılan protokoller karşılaştırılır. Bir sayfa aralığının eksik olduğu veya farklı tarihteki sürümün sunulduğu görülürse bu fark somut olarak açıklanır. Belgenin sunulması talebin her yönüyle yerine getirildiğini otomatik göstermez; fakat ilgisiz eksiklikler de uyuşmazlığı gereksiz yere genişletmemelidir.

Fotokopi ile asıl arasında inceleme ihtiyacı doğuyorsa neden belirtilir. Örneğin imza aidiyeti, ek sayfanın sözleşmeye bağlılığı veya fiziksel düzeltme iddiası farklı belge ihtiyacı yaratabilir. Mahkemenin istediği sunum biçimi ve ilgili ispat kuralları izlenir. Belgeyi isteyen taraf, gelen kayıt aleyhine olsa da onu saklayıp yalnız olumlu sayfaları seçerek dosyaya farklı içerik sunmamalıdır.

Varsayımsal örnek: fiyat eki yalnız hizmet sağlayıcıda

Bu örnek gerçek bir müşteri veya dava değildir. Davacı hizmet sözleşmesinin ana sayfalarını saklamış, fiyat güncellemesini düzenleyen imzalı ek ise yalnız hizmet sağlayıcıda kalmıştır. Sağlayıcı dava cevabında bu eke dayanarak daha yüksek bedel istediğini belirtir, fakat eki sunmaz. Davacı ekin tarihini ve atıf yapılan maddesini göstererek hangi ödeme koşulunun ispatı için ibraz istendiğini açıklar.

Mahkeme ilgili koşulları değerlendirip sunum için kesin süre verebilir. Belge sunulmazsa davacının bütün talepleri otomatik kabul edilmiş olmaz; m.220/3 çerçevesinde ekin içeriğine ilişkin beyanın kabulü ve diğer deliller değerlendirilir. Sağlayıcı belgenin kayıp olduğunu söylüyorsa bunun usuli incelemesi ayrı yapılır. Örnek, belgeyi tanımlama ile belgenin içeriği hakkında ölçülü açıklamanın neden birlikte gerektiğini gösterir.

İbraz talebi için belge ve işlem kontrolü

Önce dava ve cevap dilekçeleri, delil listeleri, sözleşmenin eldeki bölümleri, atıf yapılan yazışmalar ve karşı tarafın belgeye dayanmış olduğu kayıtlar toplanır. İstenen sözleşmenin kimliği ve ispatlanacak vakıa kısa bir çizelgede gösterilir. Belgenin tarafın mı üçüncü kişinin mi elinde olduğu ayrılır. Talep, ilgili HMK maddesi ve somut ispat ihtiyacı üzerinden kurulmalıdır.

Sonraki aşamada mahkemenin kararı, kesin süre, sunulan belgenin tamlığı ve varsa mazeret açıklaması izlenir. Gelen belge eldeki örneklerle karşılaştırılır; farklı sürüm veya eksik ek varsa somut olarak belirtilir. Belge sunulmaması durumunda istenen hukuki sonuç, m.220’nin koşulları ve davanın kapsamıyla ilişkilendirilir. Amaç karşı tarafın bütün arşivini araştırmak değil, uyuşmazlıktaki belirli vakıayı açıklayan belgeyi usulüne uygun elde etmektir.

Sık sorulan sorular

Karşı tarafın elindeki sözleşme mahkemece istenebilir mi?

HMK m.219–220 koşullarıyla değerlendirilebilir. Belgenin kimliği, hangi vakıayı ispatlayacağı ve karşı tarafta bulunduğuna ilişkin durum somutlaştırılmalıdır.

Sözleşme sunulmazsa davayı otomatik kazanır mıyım?

Hayır. HMK m.220/3 koşulları oluşursa mahkeme duruma göre belgenin içeriğine ilişkin diğer tarafın beyanını kabul edebilir. Davanın bütün talepleri otomatik kabul edilmez.

Karşı taraf belgenin elinde olmadığını inkâr ederse ne olur?

HMK m.220/2 kapsamındaki belgeyi elinde bulundurmama, özenle arayıp bulamama ve yerini bilmeme konusundaki yemin düzeni değerlendirilebilir. Somut açıklamalar ve kayıtlar önemlidir.

Belge üçüncü kişinin elindeyse aynı madde mi uygulanır?

Üçüncü kişi veya kurumdan ibraz için HMK m.221 ayrı düzenleme içerir. İspat için zorunluluk, sunamama açıklaması ve ilgili çekinme hükümleri değerlendirilir.

Elektronik sözleşme de belge sayılır mı?

HMK m.199 kapsamında elektronik veriler belge olabilir. Sunum ve inceleme için m.219’daki koşullar, doğru sürüm ve gerektiğinde özgün elektronik kayıt ayrıca önemlidir.

İlgili yazılar ve dosyanın hazırlanması

Av. Emirhan Keskin’in Mersin’deki ofisine başvururken eldeki sözleşme bölümlerini, karşı tarafın beyanını ve mahkemenin delil kararlarını birlikte paylaşabilirsiniz. Türkiye genelindeki hukuk dosyalarında inceleme ve temsil, gerekli vekâletname, yetkili mahkeme ve mevcut delil takvimine göre planlanabilir. Belgenin mutlaka elde edileceği veya sunulmamasının davayı kesin kazandıracağı konusunda garanti verilmez.

• Borcunu Kabul Eden Kişi WhatsApp Mesajını Silerse Alacak Nasıl İspatlanır?
• Hukuk Davasında Bilirkişi Raporuna İtiraz ve Ek Süre Nasıl İstenir?
• Davaya Cevap Süresi Dolmadan Ek Süre Nasıl İstenir?

İlgili hukuk yazılarını inceleyin veya dosyanız için iletişime geçin.

Resmî mevzuat kaynakları

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.94, 194, 199, 219–221