Uyuşmazlıkta Arabuluculuk Yapan Hâkimin Reddi İstenebilir mi?

Hukuk davasına bakan hâkim aynı uyuşmazlıkta önceden arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapmışsa HMK 36/1-c kapsamında ret sebebi vardır. Kanun, 2020’de eklenen bu durumu açıkça sayar. Bu nedenle başvuru için mutlaka hâkimin sonradan bir tarafa açıkça yardım ettiğini göstermek gerekmez; önceki görev ile mevcut uyuşmazlığın aynı olduğunun ortaya konulması önemlidir. Bununla birlikte bu düzenleme, 34. maddedeki talep olmasa da çekinme zorunluluğuna ilişkin yasaklılıkla aynı değildir. Ret usulü ve zamanı izlenmelidir.

Aynı kişi ve aynı uyuşmazlık doğrulanır

Bir arabulucunun adının dava dosyasında görünen hâkimin adıyla benzer olması yeterli değildir. Görevlendirme ve son tutanak kayıtlarıyla kimlik ve görev ilişkisi belirlenir. Başka kişiler arasında veya bütünüyle farklı bir konuda arabuluculuk yapmış olmak, bu özel sebebe otomatik olarak girmez. Başvuruda önceki görev dosyası ile güncel uyuşmazlığın hangi ilişkiden ve hangi olaydan doğduğu açıkça gösterilmelidir.

Arabuluculuk sürecinde varılan sonucun anlaşma veya anlaşamama olması, önceki görevin varlığını tek başına değiştirmez. Kanun aynı uyuşmazlıkta o görevin yapılmasını esas alır. Buna karşılık yalnız arabuluculuk siciline kayıtlı olmak, herhangi bir dosyada görevi fiilen üstlenmiş bulunmakla aynı değildir. Talep, genel meslek kaydına değil ilgili önceki görev olgusuna dayanır.

Talep ne zaman yapılır?

HMK 38, sebebi bilen tarafın ret istemini en geç ilk duruşmada ileri sürmesini düzenler. Sebep dava görülürken öğrenilmişse öğrenmeden sonraki ilk duruşmada, yeni işlem yapılmadan önce derhal bildirilmelidir. Bu sürede yapılmayan ret talebi dinlenmez. Kanunun aşamaya bağlı bu düzenini bütün olaylarda sabit iki haftalık süre olarak anlatmak doğru değildir. Öğrenme tarihini ve duruşma takvimini gösteren kayıtlar birlikte tutulmalıdır.

Örneğin taraf, ilk duruşmadan sonra eski arabuluculuk tutanağındaki kişinin şimdi dosyaya baktığını öğrenmiş olabilir. Belgeyi ne zaman gördüğü ve kimliği nasıl doğruladığı açıklanır. Önceden bilinen sebep sonradan öğrenilmiş gibi sunulamaz. Ret için mahkemenin esasa ilişkin aleyhe karar vermesi beklenmemelidir; sonuçtan memnun olmama ile önceden mevcut rolün etkisi ayrı sorunlardır.

Dilekçede ne bulunur?

Talep, reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye dilekçeyle verilir. Hâkim, dosya numarası, 36/1-c sebebi, önceki görevin bilgisi, öğrenme tarihi ve delil veya emareler açık gösterilir. Eldeki görev kaydı eklenir. Avukat aracılığıyla başvuruda HMK 74 gereğince hâkimi reddetme özel yetkisi ayrıca kontrol edilir. Bu işlem için gereken yetki, her genel dava vekâletnamesinde otomatik var sayılmaz.

Arabuluculuk görüşmelerindeki bütün açıklamaların gereksiz şekilde ifşa edilmesi yerine, görevi ve uyuşmazlığı doğrulayan uygun kayıtla iddia kurulur. Gizlilik ve delil kullanılabilirliği kendi koşullarıyla korunur. Ret dilekçesi hakaret veya doğrulanmamış isnat içermez. 38’e göre talep geri alınamaz; bu nedenle başvuranın hangi olguya dayandığını baştan netleştirmesi önemlidir.

İnceleme ve esas dosyanın devamı

Ret talebi, ilgili merci tarafından incelenir. HMK 41, süresinde yapılmayan, inandırıcı delil veya emare gösterilmeyen ya da açıkça davayı uzatma amaçlı talepler için geri çevirme düzeni içerir. 42’de ise merci kararına kadar davaya bakmama kuralının gecikmesinde sakınca bulunan işler istisnası ve aynı olayla yinelenen ret bakımından özel hükümler vardır. Talep gönderilmesi, bütün diğer sürelerin otomatik ortadan kalktığı anlamına gelmez.

İdari Davada Hâkimin Reddi Nasıl İstenir? idari yargıdaki ayrı merci düzenini; Ceza Davasında Hâkimin Tarafsızlığından Şüphe Ediliyorsa Ret Nasıl İstenir? ceza yargılamasını anlatır. Bu yolların süre ve şekilleri hukuk davasına aynen aktarılmaz. 36/1-c ret isteminin kabulü, davanın esasının kazanıldığı anlamına da gelmez. Amaç aynı uyuşmazlıkta önceki rolün tarafsızlık bakımından kanunun öngördüğü usulle değerlendirilmesidir.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Hukuki kaynaklar

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — Adalet Bakanlığı — HMK m. 36/1-c, 37, 38, 41, 42, 74