Ticari Sözleşmeyle Zamanaşımı İki Yıla İndirildi: Bu Süre Geçerli mi?

Ticari sözleşmede “bütün talepler iki yıl içinde ileri sürülmezse zamanaşımına uğrar” yazması, alacak için kanunda belirlenen sürenin her durumda iki yıla düştüğü anlamına gelmez. Türk Ticaret Kanunu’nun 6. maddesi, ticari hükümler koyan kanunlarda öngörülen zamanaşımı sürelerinin kanunda aksi düzenleme olmadıkça sözleşmeyle değiştirilememesini düzenler. Türk Borçlar Kanunu’nun 148. maddesinde de ilgili ayrımdaki sürelerin değiştirilemeyeceği hükmü vardır.

Ancak metinde yazan her iki yıllık süre mutlaka zamanaşımı süresini değiştirme girişimi değildir. Garanti süresi, ayıp ihbarı, belirli bir ek hizmetin devam süresi veya sözleşmeden doğan farklı yükümlülük söz konusu olabilir. İfade, gerçek hukuki işlevi ve ilgili emredici hükümler üzerinden değerlendirilmelidir. Yalnız süre başlığına bakılarak tüm madde geçerli veya geçersiz ilan edilmemelidir.

Zamanaşımında temel süre nasıl belirlenir?

Önce alacağın dayandığı ilişki saptanır. TBK 146’daki genel on yıllık süre, kanunda başka hüküm bulunmaması hâlinde önemlidir. TBK 147’de belirli alacaklar için beş yıllık süreler düzenlenir; ticari taşıma, kambiyo veya başka özel alanlarda ise ayrı süreler bulunabilir. Bütün ticari borçların aynı sürede zamanaşımına uğradığı söylenemez.

Sözleşme satış, eser, acentelik veya başka ilişkiyi bir arada içerebilir. Talep bedel, tazminat, ücret veya başka bir alacak olabilir. Aynı sözleşmeden doğan her kaleme mutlaka aynı süre uygulanması gerekmez. Yanlış sözleşme başlığından yola çıkmak, hem sürenin uzunluğunda hem başlangıcında hataya neden olabilir. İşin gerçek niteliği ve talep sonucu belirlenmelidir.

Tarafların ikisi de tacirse süreyi değiştirebilir mi?

Tacirlerin sözleşme serbestisi, zamanaşımına ilişkin özel sınırlamayı kendiliğinden ortadan kaldırmaz. TTK 6, kanuni ticari zamanaşımı sürelerinin sözleşmeyle değiştirilememesini esas alır; kanuni istisnalar saklıdır. Bu nedenle iki şirketin imzalaması veya avukatlarıyla görüşmesi, her kısaltma ya da uzatmayı geçerli hâle getirmez. Uygulanacak kanunda özel izin bulunup bulunmadığı incelenir.

TBK 148’in kapsamı da maddede belirtilen ayrımdaki süreler bakımından değerlendirilir. Sözleşmede daha uzun süre yazılması, daha kısa süre yazılması veya farklı ad altında aynı sonucun hedeflenmesi ayrı ayrı ele alınabilir. Kanunun emredici sınırlarının etrafından yalnız başlık değiştirilerek dolaşıldığı kabul edilmemelidir. Hukuki inceleme maddenin gerçek etkisine yönelir.

İhbar ve garanti süresiyle farkı

Ayıp ihbarı, ürün veya hizmetteki sorunun belirli zamanda bildirilmesine ilişkin olabilir. Bu yükümlülüğün etkisiyle alacağın zamanaşımına uğraması aynı değildir. Örneğin ticari satışta TTK 23 ve TBK 223 kapsamındaki inceleme ve ihbar sorunları, dava için hangi zamanaşımının uygulanacağından ayrı değerlendirilir. Süresi kaçırılan bildirim, uzun zamanaşımı var diye önemsizleşmez.

Garanti süresi de kanuni bütün sorumluluğun sona erdiği tek tarih olarak okunmamalıdır. Sözleşmede ek hizmet veya özel garanti taahhüdünün iki yıl için verilmesiyle bütün hukuki taleplerin iki yılda zamanaşımına uğrayacağı kaydı farklıdır. Özel düzenleme, ağır kusur ve emredici koruma hükümleri ayrıca incelenir. İki yılın hangi hakkı veya yükümlülüğü etkilediği açıklaştırılmalıdır.

Sürenin başlangıcı sözleşme tarihinden mi?

TBK 149, zamanaşımının kural olarak alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlamasını düzenler. Muacceliyetin bildirime bağlı olduğu durumda ayrıca maddede belirtilen ayrım vardır. Sözleşmenin imzalandığı gün, teslim günü, fatura tarihi ve vade aynı olmayabilir. Her alacağa otomatik imza tarihinden süre saymak yanlış sonuç doğurabilir.

Kısmi ödemeler veya taksitli borçlarda her kalemin vadesi önemlidir. Alacağın tahsil edilememesiyle vadesinin gelmemesi aynı şey değildir. Sözleşmedeki süre maddesi “ilk teklif gününden iki yıl” diyorsa, bunun gerçek zamanaşımı başlangıcını hukuken değiştirip değiştiremediği de incelenmelidir. Takvim, belgelerden hareketle ayrı ayrı kurulmalı ve varsayımla doldurulmamalıdır.

Zamanaşımı kesilir veya durursa ne olur?

TBK 153 ve devamı, durma ve kesilme sebeplerini düzenler. Kısmi ödeme veya borcu ikrar, ilgili şartlarda kesilme bakımından önem taşıyabilir. Dava, takip ve başka kanuni başvuruların etkisi de kendi koşullarıyla değerlendirilir. Buna karşılık her pazarlık, her e-posta veya sırf noter ihtarı otomatik olarak zamanaşımını kesen işlem gibi sunulmamalıdır.

Arabuluculuk sürecinin süreler üzerindeki kanuni etkisi ayrıca incelenir. Sürenin durmasıyla kesilmesi aynı değildir; yeni süre hesabı farklı olabilir. Borçluya gönderilen son e-postanın tarihinden bütün dosya yeniden başlamış gibi düşünmek risklidir. Önce hangi olayın hangi maddeye göre süreyi etkilediği belirlenmelidir. Süre hesabı, yalnız en son belgeye bakılarak yapılmaz.

Hâkim zamanaşımını kendiliğinden gözetir mi?

TBK 161, zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkimin bunu kendiliğinden dikkate alamayacağını düzenler. Borçlunun savunma iradesi ve yargılama usulü bu nedenle önemlidir. Bir sözleşmede iki yıl yazması, dava açıldığında mahkemenin her durumda dosyayı kendiliğinden kapatacağını göstermez. Zamanaşımı savunması, usulüne uygun ve somut alacağa bağlanarak hazırlanmalıdır.

Önceden zamanaşımından feragat de TBK 160’ın sınırlarına tabidir. “Süre ileri sürmeyeceğiz” kaydının ne zaman ve hangi bağlamda verildiği önemlidir. Zamanaşımı dolmuş olmasıyla borcun hiç doğmamış olması farklı savunmalardır. Ayrıca hak düşürücü sürelerin rejimi farklı olabilir; şirket dosyasındaki her süre aynı kavram altında toplanmamalıdır.

Örnek: Üçüncü yılda ödenmeyen makine bedeli

İki şirketin makine satış sözleşmesinde bütün talepler için iki yıllık zamanaşımı kaydı bulunduğunu düşünelim. Bedel vadesinden üç yıl sonra tahsil başvurusu yapılmış olsun. İnceleme, alacağın niteliğini, uygulanacak kanuni süreyi, muacceliyeti ve sözleşmedeki kısaltma hükmünü ayrı değerlendirmelidir. Yalnız üç yıl geçtiği için talebin kesin sona erdiği veya her makine borcunda on yıl olduğu söylenemez.

Dosyada sözleşme ve süre maddesi, teslim ve vade belgeleri, ödeme veya borç kabul kayıtları, ihtarlar ve varsa takip ya da arabuluculuk evrakı birlikte bulunmalıdır. Böylece kanuni süre, başlangıç ve süreyi etkileyen olaylar açık bir takvimle gösterilebilir. Sözleşmedeki geçersiz süre kaydı tartışılırken gerçek kanuni sürelerin de geçirilmemesine dikkat edilmelidir.

İlgili yazılar ve resmî kaynaklar

Ticari alacağın ispatı konusundaki açıklamalar, dosyanın bağlantılı yönleri için ayrıca incelenebilir. Kambiyo senetlerinde özel zamanaşımı konusundaki açıklamalar, dosyanın bağlantılı yönleri için ayrıca incelenebilir.

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m.6 ve ticari satışa ilişkin m.23.
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m.146-161; özellikle m.148, 149, 154 ve 161.

Mersin’de bulunan Keskin Hukuk Bürosu ile iletişim kurarak sözleşme, bildirim ve kayıtlarınız üzerinden hukuki değerlendirme talep edebilirsiniz. Türkiye’nin başka bir şehrindeki uyuşmazlıkta da belgeler uzaktan incelenebilir; görevli ve yetkili merci, süreler ve takip kapsamı dosyanın özelliklerine göre belirlenir.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirmedir. Sonuç, tarafların sıfatı, sözleşme, deliller ve somut olaya uygulanacak hükümler birlikte incelenerek değerlendirilir.

Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)