Okumadan İmzalanan Sözleşmedeki Her Şart Geçerli midir?

Bir sözleşmeyi okumadan imzalamak, bütün yükümlülüklerden otomatik kurtulma sebebi değildir. Bununla birlikte imza bulunması da sözleşmedeki her şartın mutlaka geçerli olduğu anlamına gelmez. Özellikle çok sayıda müşteriye sunulmak üzere önceden hazırlanan metinlerde genel işlem koşulları denetimi önem taşır.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• İmzanın etkisi ile şartın geçerliliği farklıdır: İmza, kişinin sözleşme yapma iradesinin ve belgenin kendisinden kaynaklandığının değerlendirilmesinde önemlidir.
• Genel işlem koşulu nasıl anlaşılır: TBK 20, ileride çok sayıda benzer sözleşmede kullanılmak üzere önceden tek taraflı hazırlanan şartları düzenler.
• Şaşırtıcı şartlar ve bilgilendirme: Karşı tarafın aleyhine genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesinde açık bilgilendirme, içeriği öğrenme imkânı ve kabul önemlidir.
• Tek taraflı değişiklik yapılabilir mi: TBK 24, düzenleyene karşı taraf aleyhine tek yanlı değişiklik yapma veya yeni şart koyma yetkisi veren genel işlem koşullarını sınırlar.
• İtiraz dosyasında ne bulunmalı: İmzalı sözleşmenin bütün sayfaları, ekler, ücret çizelgesi, imza öncesi teklifler ve sonradan yapılan değişiklik bildirimleri saklanmalıdır.

İmzanın etkisi ile şartın geçerliliği farklıdır

İmza, kişinin sözleşme yapma iradesinin ve belgenin kendisinden kaynaklandığının değerlendirilmesinde önemlidir. “Hiç okumadım” açıklaması tek başına sözleşmenin kurulmadığını göstermez. Buna karşılık emredici hükümlere aykırı, kişilik haklarını ihlal eden veya kanuni geçerlilik koşullarını taşımayan düzenlemeler ayrıca incelenir.

İmzanın kendisine itiraz etmek, boş belgeye imza atıldığını ileri sürmek ve yazılan bir şartın geçersizliğini savunmak farklı iddialardır. Bunların ispat ve usul kuralları aynı değildir. Başvuru sırasında gerçekte hangi duruma itiraz edildiği açıkça anlatılmalıdır; birbiriyle çelişen gelişigüzel açıklamalar dosyayı zorlaştırabilir.

Genel işlem koşulu nasıl anlaşılır?

TBK 20, ileride çok sayıda benzer sözleşmede kullanılmak üzere önceden tek taraflı hazırlanan şartları düzenler. Banka, hizmet aboneliği veya ticari tedarik sözleşmelerinde bu tür hükümler bulunabilir. Metnin uzun ya da küçük yazılı olması tek başına ölçüt değildir; hazırlanma ve sözleşmeye dahil edilme biçimi önemlidir.

Sözleşmede “bütün maddeler müzakere edilmiştir” yazması, şartların gerçekten bireysel görüşüldüğünü tek başına kanıtlamaz. Hangi hüküm üzerinde ne değişiklik yapıldığı, müşteriye seçim imkânı tanınıp tanınmadığı ve alternatif metinlerin sunulup sunulmadığı değerlendirilebilir. Bazı maddelerin pazarlık edilmiş olması bütün metni otomatik olarak bireysel anlaşmaya dönüştürmez.

Şaşırtıcı şartlar ve bilgilendirme

Karşı tarafın aleyhine genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesinde açık bilgilendirme, içeriği öğrenme imkânı ve kabul önemlidir. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı hükümler bakımından da kanunun özel koruması vardır. Değerlendirme yalnız imza sayfasına bakılarak tamamlanmaz.

Örneğin basit bakım hizmeti sözleşmesinin içine ilgisiz geniş bir borç üstlenme maddesi konulması, sözleşmenin niteliğiyle birlikte incelenmelidir. Buna karşılık beklenen bir ücret maddesinin sırf sonradan yüksek görülmesi her zaman şaşırtıcı şart sayılmaz. Hükmün bağlamı, sunuluşu ve ekonomik etkisi somutlaştırılmalıdır.

Tek taraflı değişiklik yapılabilir mi?

TBK 24, düzenleyene karşı taraf aleyhine tek yanlı değişiklik yapma veya yeni şart koyma yetkisi veren genel işlem koşullarını sınırlar. TBK 25 ise dürüstlük kuralına aykırı biçimde karşı tarafın durumunu ağırlaştıran hükümlerin içerik denetimini düzenler. “Şirket istediği zaman her şeyi değiştirir” ifadesi bu incelemeden bağımsız değildir.

Açık olmayan veya birden fazla anlama gelen genel işlem koşulları, düzenleyenin aleyhine yorumlanır. Ancak bu kural her uyuşmazlıkta tüketicinin istediği sonucu otomatik sağlamaz. Önce metindeki gerçek belirsizlik ve uygulanacak hukuk belirlenir. Tüketici işlemlerinde özel haksız şart hükümleri de ayrıca incelenebilir.

İtiraz dosyasında ne bulunmalı?

İmzalı sözleşmenin bütün sayfaları, ekler, ücret çizelgesi, imza öncesi teklifler ve sonradan yapılan değişiklik bildirimleri saklanmalıdır. İnternetten yapılan sözleşmede o tarihteki metnin sürümü önemlidir. Bugünkü internet sayfası, önceki tarihte kabul edilen şartı her zaman göstermeyebilir.

Hangi maddenin neden uygulanmaması gerektiği ve bunun parasal sonuca etkisi açıklanır. Bir hükmün yazılmamış sayılması, sözleşmenin geri kalanını her durumda ortadan kaldırmaz. TBK 22 kalan hükümler için özel düzenleme getirir. Talep bu ayrımı gözeterek kurulmalı; bütün sözleşmenin kendiliğinden yok olduğu varsayılmamalıdır.

Sözleşme uzaktan kurulmuşsa kabul ekranında hangi eklerin erişilebilir olduğu da önemlidir. Yalnız sonradan gönderilen uzun metin, imza veya kabul öncesinde bütün şartların öğrenilmesine imkân verildiğini tek başına göstermez.

Sık sorulan sorular

Her sayfayı parafladıysam itiraz edemem mi?

Paraf önemli olabilir; ancak emredici kurallara aykırılık ve genel işlem koşulları denetimini tek başına ortadan kaldırmaz.

Geçersiz madde varsa sözleşme tamamen biter mi?

Her durumda bitmez. Yazılmamış sayılan şartların dışındaki hükümlerin durumuna ilişkin TBK 22 ve diğer geçerlilik kuralları uygulanır.

Resmî kaynaklar: Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (6502)

İlgili hukuk rehberleri

• Sözleşmeye Aykırılık Nedeniyle Tazminat
• Ayıplı Hizmet Nedeniyle Bedel İadesi ve Tazminat

Hukuki dayanaklar

• Türk Borçlar Kanunu: m.20–27