Yazar ve hukuk bürosu hakkında
Avukat Emirhan Keskin
Türkiye’deki hukuki süreçlere ilişkin içerikler hazırlar ve Mersin’den hukuki hizmet sunar. Yayınlar güncel resmî kaynaklar üzerinden denetlenir.
Hukuki bilgilendirme
Bu yayın, belirtilen kontrol tarihi itibarıyla Türk hukuku hakkında genel bilgi verir. Avukat–müvekkil ilişkisi kurmaz; belge, süre, görev, yetki ve güncel mevzuat somut dosyada ayrıca incelenir.
İletişime geçinTicari makine satıcısı faturaya “bedel tamamlanana kadar mülkiyet satıcıda kalır” yazmış olabilir. Alıcı taksitleri ödemeyince satıcının kapıya gidip makineyi sökerek götürmesi güvenli bir yol değildir. Önce bu kaydın Türk Medenî Kanunu bakımından geçerli kurulup kurulmadığına bakılır.
Kısa cevap
TMK 764 uyarınca taşınır malda mülkiyeti saklı tutma, resmî şekilde yapılan sözleşmenin devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicile kaydıyla geçerli olur. Sadece faturadaki dipnot veya e-posta ibaresi bu özel şekli ikame etmez. Kayıt geçerliyse dahi bedel temerrüdü, sözleşmeden dönme koşulları, ödenen taksitlerin hesabı ve malın geri alınma usulü ayrıca değerlendirilir.
Hukuki ölçüt
Bu işlem şirketler arası makine satışı olsa da mülkiyetin saklı tutulmasının çekirdek şartı TMK’dadır. Makine taşınmazın bütünleyici parçası hâline gelmiş mi, ayırt edilebilir seri numarası var mı, başka alacaklı tarafından haczedilmiş mi soruları önemlidir. Sicile doğru yerde ve doğru mal için kayıt yaptırılmamışsa satıcı genel alacaklı konumunda kalabilir. Satıcının sözleşmeden dönme, kalan bedeli isteme veya güvenceye başvurma yolları aynı anda tutarsız biçimde seçilmemelidir.
Hangi delilleri saklamalı?
Noter sözleşmesinin aslı ve özel sicil kayıt belgesi, makinenin seri numarası, kurulum tutanağı, teslim yeri ve taksit ödeme çizelgesi birlikte saklanır. Alıcının ödediği tutar, gecikme faizi ve varsa bakım masrafı ayrı hesaplanır. Makinenin bugün kimde olduğu, üçüncü kişiye satılıp satılmadığı veya icra dosyasında haciz bulunup bulunmadığı araştırılır. Fotoğraf yalnızca makinenin görünüşünü gösterir; ayniyet için seri kayıt gerekir.
Başvuru ve süre planı
Temerrüt bildirimi sözleşmedeki vade ve ödeme kanalıyla uyumlu olmalıdır. Geri alma istenecekse alıcıya yazılı talep ve uygun hukuki yol belirlenir; zor kullanarak sökme şirketi haksız fiil iddiasıyla karşı karşıya bırakabilir. İcra istihkakı, alacak takibi veya sözleşmeden dönme yolları aynı olayda gündeme gelebilir, fakat başlangıçta istenen sonucun ne olduğu net yazılmalıdır. Ticari para davası bakımından arabuluculuk şartı kontrol edilir.
Somut örnek
Satıcı 1 milyon TL’lik CNC makinesini 400.000 TL peşin, kalanını dört taksit karşılığı teslim etmiştir. Noter sicil kaydı yoksa faturadaki “mal bizimdir” ibaresi tek başına diğer alacaklıların haczine karşı ayni hak kurmayabilir. Kayıt varsa hangi noter ve hangi seri numarası için yapıldığı incelenir. Satıcı makineyi geri almak isterken aldığı 400.000 TL’nin hesap dışı kalacağını varsayamaz.
Sık yapılan hata
Mülkiyet kaydıyla rehin, teminat mektubu ve sıradan alacak takibi aynı araç değildir. Eski usul matbu sözleşme güncel teslimde hiç sicile sunulmamışsa “herkese karşı mülkiyet bizde” iddiası risklidir. Alıcının iflası veya konkordatosu varsa makinenin geri alınması konusunda özel takip ve masa/komiser süreçleri ayrıca incelenir. Malın akıbetini belgelemeden tek bir ihtar bütün sorunları çözmez.
Dosyayı güçlendiren iki ayrıntı
Noter özel sicilinin önemi yalnız taraflar arasındaki sözleşme metninden kaynaklanmaz; üçüncü kişilerin mala ilişkin iddiaları gündeme geldiğinde ayni hak iddiasının kurulması için de belirleyicidir. Alıcının yerleşim yeri değişmişse kayıt anındaki koşullar, sicil belgesindeki alıcı adı ve makinenin seri numarası kontrol edilir. Parçaları değiştirilmiş veya başka hatta monte edilmiş bir makinenin ayniyeti tartışılabilir. Satıcı işlem başında bunları doğru kaydetmemişse sonradan yalnız fotoğrafla ispat daha zor olabilir.
Makinenin geri alınması ekonomik bakımdan her zaman en iyi seçenek değildir. Sökme, taşıma, değer kaybı ve ödenmiş taksitlerin iadesi ihtimali, kalan satış bedeliyle karşılaştırılmalıdır. Alıcı makineyi işletmesinde kullanırken satıcı onarım veya bakım yapmışsa bu giderlerin kimde kalacağı ayrıca değerlendirilir. Satıcı alacak takibi başlatmayı seçtiğinde mülkiyeti saklı tutma hakkından vazgeçmiş sayılıp sayılmayacağı sözleşme ve talep içeriğine göre tartışma yaratabilir; çelişkili talepler kurulmadan önce amaç netleştirilmelidir.
Son kontrol
Noter kaydında alıcı şube adresi ile şirket merkezinin karıştırılması kayıt yerinin doğruluğunu gündeme getirebilir. Ayrıca makineye sonradan eklenen parçaların hangi tarafa ait olduğu ve bunların kolayca ayrılıp ayrılamadığı incelenir. İcra memuru hacze gelmeden önce malın seri numarasıyla belge eşleştirmesi hazırlanırsa hak iddiası daha anlaşılır olur. Geri alma kararı verilirse makinenin sökülmesi başka üretim ekipmanına zarar verecek mi sorusu da uygulama planına dâhil edilmelidir.
Makine alıcı tarafından üçüncü kişiye satılmışsa yalnız ilk alıcıya ihtar göndermek fiilî geri alma sorununu çözmeyebilir. Üçüncü kişinin edinme tarihi, malı nasıl aldığı ve sicil kaydıyla ilişkisi ayrıca araştırılır.
Sık sorulan sorular
Faturadaki mülkiyet kaydı yeterli mi?
TMK 764 özel resmî şekil ve noter özel siciline kayıt koşulu arar; yalnız fatura ibaresi yeterli değildir.
Satıcı makineyi kendisi söküp alabilir mi?
Zorla fiilî geri alma hukuki risk yaratır; geçerli hak ve uygun yargısal/icrai usul değerlendirilir.