İşitme Engelli Hastaya Bilgilendirme Nasıl Yapılır?

İşitme engelli hastanın aydınlatılmış onamı, işaret dili tercümanı veya yazılı iletişim gibi uygun yöntemlerle bilginin anlaşılır şekilde aktarılmasıyla sağlanır. İşitme engelli hastanın tıbbi bilgilendirmesi, onun anlayabildiği iletişim biçimiyle yapılmalıdır. Hastaya yalnız sözlü açıklama yapıp anlamasını sağlayacak düzenlemeyi kurmamak yeterli değildir. Hasta Hakları Yönetmeliği anlaşılır bilgilendirmeyi, 5378 sayılı Kanun ise erişilebilirliği ve makul düzenlemeyi esas alır. İşitme engeli, hastanın kendi kararını verme yeteneğinin bulunmadığı veya mutlaka yakınının onun yerine onay vereceği anlamına gelmez.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Önce hastanın iletişim tercihi belirlenmeli: Her işitme engelli kişi aynı iletişim yöntemini kullanmaz.
• Tercüme desteği karar vermenin yerine geçmez: İşaret dili veya başka bir iletişim desteği kullanılması gerekiyorsa desteğin açıklamayı doğru ve anlaşılır aktarabilecek nitelikte olması önem taşır.
• Hasta yakını otomatik temsilci değildir: Ergin ve karar verebilen hasta bakımından esas olan kendisinin bilgilendirilmesi ve iradesidir.
• Rıza süreci nasıl belgelenir: Aydınlatılmış onam eksikliği, yalnız imzanın bulunup bulunmadığıyla açıklanamaz.
• Uygulama sorunu nasıl bildirilir: İşitme veya konuşma engelli kişinin ceza ifadesi farklı usul kurallarına tabidir.

Önce hastanın iletişim tercihi belirlenmeli

Her işitme engelli kişi aynı iletişim yöntemini kullanmaz. Türk işaret dili, yazılı anlatım, uygun yardımcı teknoloji veya kişinin etkili kullandığı başka bir yöntem gerekebilir. Hastanın hangi yolu anladığını sormak, başkasının onun adına tahminde bulunmasından daha uygundur. Dudak okuma becerisi de bütün hastalarda varmış gibi varsayılamaz.

Bilginin yalnız aktarılması değil, anlaşılması önemlidir. Önerilen işlemin amacı, önemli riskler, alternatifler ve reddin sonuçları açıklanmalıdır. Hastanın sorularını yöneltebileceği yeterli zaman ve ortam sağlanır. Bir formu imzalamış olması, iletişim engeli sürerken bilgilendirmenin bütün koşullarının yerine geldiğini tek başına göstermez.

Tercüme desteği karar vermenin yerine geçmez

İşaret dili veya başka bir iletişim desteği kullanılması gerekiyorsa desteğin açıklamayı doğru ve anlaşılır aktarabilecek nitelikte olması önem taşır. Tıbbi değerlendirmenin sorumluluğu ilgili sağlık meslek mensubundadır. Tercümeye yardımcı olan kişi, kendi görüşünü hastanın kararı gibi sunmamalı veya açıklamadan riskleri çıkarmamalıdır.

Belirli bir yöntem veya hizmetin bulunabilirliği kurumun düzeniyle birlikte değerlendirilse de erişilebilir iletişim ihtiyacı görmezden gelinemez. “Yanında biri yok, anlatamayız” yaklaşımı hastanın bağımsız hizmet alma hakkını göz ardı edebilir. Gerekli ve uygun makul düzenleme somut ihtiyaca göre kurulmalıdır; her hasta için tek bir destek biçimi zorunluymuş gibi genelleme yapılmamalıdır.

Hasta yakını otomatik temsilci değildir

Ergin ve karar verebilen hasta bakımından esas olan kendisinin bilgilendirilmesi ve iradesidir. Kardeşi, eşi veya çocuğu iletişime yardımcı olsa bile sırf yakınlığı nedeniyle bütün tıbbi kararları devralmaz. Kanuni temsilin gerçekten gerektiği durumlarla iletişim desteği farklıdır. Engellilik belgesi tek başına ayırt etme gücünün yokluğunu göstermez.

Hasta başka bir kişinin bilgilendirilmesini istiyorsa Hasta Hakları Yönetmeliği'ndeki kayıt usulü dikkate alınır. Yakının görüşmeye katılması da hastanın mahremiyetini ortadan kaldırmaz. Özellikle hassas sağlık bilgilerinde kimin bulunacağı hastanın iradesi ve ilgili hukuki kurallarla belirlenmelidir. Sadece işlemlerin daha hızlı yürümesi, hastayı görüşmenin dışına çıkarmayı haklı kılmaz.

Rıza süreci nasıl belgelenir?

Aydınlatılmış onam eksikliği, yalnız imzanın bulunup bulunmadığıyla açıklanamaz. Bilgilendirmenin hangi yöntemle yapıldığı, desteği kimin verdiği, hastanın soruları ve açıklanan işlemin kapsamı kayıt altına alınabilir. Yazılı materyal kullanılıyorsa dilinin anlaşılır olması, hastaya okumak ve soru sormak için gerçek fırsat verilmesi gerekir.

Hastanın iletişim kurmakta güçlük çekmesi, tedaviyi reddettiği biçiminde yorumlanmamalıdır. Önce ne söylemek istediğinin anlaşılması sağlanır. Bunun yanında acil ve rızanın alınamadığı özel durumlara ilişkin kurallar saklıdır. Bu istisnalar, her işitme engelli hastanın acil durumda veya rızasız işlem yapılabilir kabul edilmesini sağlamaz. Taburculuk sonrasındaki ilaç kullanımı ve kontrol bilgileri de hastanın anlayabileceği biçimde açıklanmalı; erişilebilir iletişim yalnız onam formunun imzalandığı anla sınırlanmamalıdır.

Uygulama sorunu nasıl bildirilir?

• Tercih edilen iletişim biçimi ve ihtiyaç açıkça belirtilir.
• Hangi açıklamanın anlaşılmadığı somutlaştırılır.
• Sağlık ekibinden uygun destek ve yeniden açıklama istenir.
• Çözülmeyen sorun hasta hakları birimine kayda geçirilir.

İşitme veya konuşma engelli kişinin ceza ifadesi farklı usul kurallarına tabidir. Oradaki tercüman düzeni sağlık hizmetine aynen taşınmamalıdır. Ortak ihtiyaç, kişinin söylediklerinin doğru anlaşılması ve haklarını etkili kullanabilmesidir; uygulanacak hukuki yol hizmetin niteliğine göre belirlenir.

Varsayımsal örnek: İşaret dili kullanan hasta planlı işlem için başvursun. Ekibin yalnız refakatçiye kısa açıklama yapması yeterli kabul edilmez. Hastanın anlayacağı iletişim desteği sağlanır, soruları yanıtlanır ve kendi kararı alınır; destek verenin iradesi hastanın rızasının yerine geçmez.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

İşitme engelli hastanın aydınlatılması

Hasta Hakları Yönetmeliği, hastaya bilginin anlayabileceği şekilde verilmesini zorunlu kılar. İşitme engelli hastalar bakımından bu yükümlülük, işaret dili tercümanı, yazılı bilgilendirme veya görsel materyallerle yerine getirilebilir. Bilgilendirmenin nasıl yapıldığı hasta dosyasına kaydedilmelidir. Yeterli aydınlatma yapılmadan gerçekleştirilen müdahaleler, hekim ve hastane bakımından sorumluluk doğurabilir.

Hukuki kaynaklar

• Hasta Hakları Yönetmeliği — m.15,18,21,24,26.
• Engelliler Hakkında Kanun — m.3,4,4/A,7.