Eşin Çocuğu Evlat Edinilebilir mi? Üvey Ebeveynin Başvurusu

Kısa yanıt: Evet, eşlerden biri diğerinin çocuğunu kanundaki koşullar sağlandığında evlat edinebilir. Türk Medenî Kanunu m.306, evlilik süresi veya evlat edinecek kişinin yaşı bakımından özel bir yol düzenler. TMK m.308 gereği küçük ile evlat edinen arasında en az on sekiz yaş farkı da aranır. Bunun yanında küçük çocuğun bakımı, rızalar ve evlat edinmenin çocuğun yararına olup olmadığı mahkemece araştırılır.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Kimler ve hangi bağlamda başvurabilir: Üvey ebeveynin diğer eşin çocuğunu evlat edinmesi, iki yabancının birlikte evlat edinmesinden ayrı koşullara tabidir.
• Rızalar ve çocuğun görüşü: Ana ve babanın rızası, rızanın mahkemede usulünce açıklanması, rızanın verilebileceği zaman ve çocuğun yaşına uygun görüşünün alınması ayrı basamaklardır.
• Mahkeme incelemesine hazırlık: Nüfus kayıtları, evlilik ve önceki boşanma kararları, çocuğun fiilî bakım düzeni, sağlık ve eğitim koşulları, diğer ebeveynle ilişkinin durumu ve rıza belgeleri doğru sıralamayla sunulmalıdır.
• Başvuruda en çok ayrışan olgular: Çocuğun diğer biyolojik ebeveyniyle kişisel ilişkisi devam ediyorsa evlat edinme istemi bu ilişkiyi etkileyebilecek sonuçlarıyla ele alınır.

Kimler ve hangi bağlamda başvurabilir?

Üvey ebeveynin diğer eşin çocuğunu evlat edinmesi, iki yabancının birlikte evlat edinmesinden ayrı koşullara tabidir. Kanun, eşlerin en az iki yıldır evli olması veya evlat edinecek eşin otuz yaşını doldurması şartını öngörür. Küçüğün evlat edinen tarafından en az bir yıl bakılıp eğitilmiş olması ve aile ilişkilerinin çocuğun yararını desteklemesi de değerlendirilir. Belgede evlilik tarihi görünmesi tek başına başvurunun kabulünü garanti etmez.

Örneğin çocuk yıllardır annesi ve üvey babasıyla yaşamakta olabilir. Çocuğun biyolojik babasıyla soybağı hâlen mevcutsa onun rızası konusu dosyanın merkezinde yer alır. Babanın başka şehirde yaşaması veya çocukla seyrek görüşmesi rızanın kendiliğinden gereksiz olduğu anlamına gelmez. Kanundaki rıza aranmayan hâller ve bunların ispatı ayrıca incelenir.

Rızalar ve çocuğun görüşü

Ana ve babanın rızası, rızanın mahkemede usulünce açıklanması, rızanın verilebileceği zaman ve çocuğun yaşına uygun görüşünün alınması ayrı basamaklardır. Biyolojik ebeveynin sırf boşanmış olması bu hakları sona erdirmez. Yaşı ve olgunluğu elverişli çocuğun tutumu, mevcut bağları ve yeni aile düzeninin istikrarı dikkate alınır. Çocuk için yararlı bir bakım ilişkisi kurulup kurulmadığı sosyal inceleme ve dosyadaki belgelerle araştırılır.

Evlat edinme, çocuğun soybağı ve miras haklarında önemli sonuçlar doğurur. Bu sonuçların genel çerçevesi için evlatlığın miras hakkı yazısı; biyolojik babayla soybağının başlangıçta nasıl kurulduğu için babalık ve soybağı tespiti yazısı okunabilir. Soybağı, velayet ve evlat edinme birbiri yerine kullanılacak terimler değildir.

Mahkeme incelemesine hazırlık

Nüfus kayıtları, evlilik ve önceki boşanma kararları, çocuğun fiilî bakım düzeni, sağlık ve eğitim koşulları, diğer ebeveynle ilişkinin durumu ve rıza belgeleri doğru sıralamayla sunulmalıdır. Bir ebeveynin yokluğu veya rıza vermemesi durumunda doğrudan ‘evlat edinme yapılamaz’ yahut ‘rızaya gerek yok’ denilemez; kanundaki istisna ve deliller incelenir. Mahkeme kararı verilmeden çocuğun okul veya nüfus kayıtlarını evlat edinme gerçekleşmiş gibi değiştirmek mümkün değildir.

Başvuruda en çok ayrışan olgular

Çocuğun diğer biyolojik ebeveyniyle kişisel ilişkisi devam ediyorsa evlat edinme istemi bu ilişkiyi etkileyebilecek sonuçlarıyla ele alınır. Rızaya ihtiyaç olduğu olayda rıza beyanının mahkeme önünde uygun zamanda alınması önemlidir. Diğer ebeveynin başvuruda hiç görünmemesi, onun rızasının gereksiz olduğu anlamına gelmez. Kanunda rızanın aranmamasına ilişkin hâller ileri sürülüyorsa bunları doğuran somut bakım ve ilgi olguları ile önceki mahkeme kararları incelenir. Sırf nafaka ödenmemesi her olayda tek başına yeterli sonuç çıkarmaz.

Evlat edinmenin küçüğün yararına olduğu değerlendirmesinde sadece maddi varlıklar değil kurulan duygusal bağ ve bakım sürekliliği de dikkate alınır. Üvey ebeveynin işi nedeniyle sık şehir değiştirmesi veya çocuğun eğitim gereksinimi gibi gerçek yaşam koşulları dosyada görünmelidir. Çocuk yeterli olgunlukta ise görüşünün alınması, kararı yetişkinlerin iradesinden ibaret bırakmaz. Ancak çocuk ‘hangi ebeveyni seçiyorsun’ baskısına maruz bırakılmamalı, görüşme uygun uzmanlık ve gizlilik içinde yürütülmelidir.

Başvuru yapılırken nüfus kaydındaki soybağı, eski boşanma ve velayet kararları ile bugünkü aile düzeni arasında çelişki bulunup bulunmadığı saptanır. İstenilen hukuki sonucun yalnızca soyadı değişikliği mi, velayet yetkisi mi, yoksa evlat edinmeyle kurulacak yeni ebeveynlik ilişkisi mi olduğu netleştirilmelidir. Bu üç yolun koşulları ve sonuçları farklıdır. Çocuk yurtdışında yaşıyorsa uluslararası yetki ve uygulanacak hukuk gibi ek meseleler doğabilir; burada Türkiye içindeki temel başvuru açıklanmaktadır.

Sık sorulan sorular

Biyolojik babanın rızası her zaman gerekir mi?

Kural olarak ana ve babanın rızası aranır; kanunda rızanın aranmayabileceği özel hâller vardır. Bu hâller mahkemece somut delille değerlendirilir.

Çocuk zaten üvey ebeveynle yaşıyorsa otomatik evlat edinilmiş sayılır mı?

Hayır. Fiilî bakım önemli bir olgudur, ancak evlat edinme mahkeme kararı ve diğer yasal koşulları gerektirir.

Hukuki dayanak

Türk Medenî Kanunu m.305–316, Aile Bakanlığı evlat edinme hizmeti

Çocuğun bugün kiminle yaşadığı başvuru için önemli olsa da yasal rızalar, yaş farkı ve bakım süresi ayrıca aranır. Çocuğun yararı üzerinden kurulan dosya, soyadı veya velayet değişimiyle karıştırılmamalıdır.

Resmî kaynaklar: Türk Medeni Kanunu (4721)