Çocuğun Soybağının Reddi Davasını Kim, Hangi Sürede Açabilir?

Evlilik devam ederken veya sona ermesinden sonraki kanuni dönemde doğan çocuk ile koca arasında babalık karinesi kurulur. Biyolojik bağa ilişkin şüphe bu kaydı kendiliğinden silmez. Soybağının reddi davası, hangi kişinin hangi hukuki sıfatla başvurduğuna, neyi ne zaman öğrendiğine ve çocuğun mevcut soybağına göre kurulmalıdır. Özellikle ana ve baba olduğunu iddia eden üçüncü kişi bakımından eski kanun özetleriyle yetinmek ciddi hataya yol açabilir.

Koca, çocuk ve diğer ilgililerin konumu

Türk Medenî Kanunu'nun 285. maddesi babalık karinesini, 286 ve devamı soybağının reddini düzenler. Koca kendi babalığını, çocuk da kendisiyle koca arasındaki bağı dava konusu yapabilir. Davanın karşı tarafları ve çocuğun temsil biçimi aynı değildir; çocukla anne veya koca arasında menfaat çatışması varsa temsil sorunu ayrıca incelenir. Çocuğun ergin olup olmadığı başvuru yolunu etkileyebilir.

Anayasa Mahkemesi ananın dava hakkını dışlayan sınırlamayı ve baba olduğunu iddia eden kişinin başvurusunu düzenleyen eski kuralı iptal etti. Ardından 7531 sayılı Kanun, TMK 286, 289 ve 291'i yeniden düzenledi. Güncel 286. madde koca, ana ve çocuğa dava hakkı tanır. Diğer ilgililerin başvurusu ise 291. maddedeki özel koşullara bağlıdır; biyolojik bağ iddiası tek başına sınırsız ve süresiz dava hakkı vermez.

Süre nereden başlar, hangi olay kanıtlanır?

TMK 289'a göre koca, doğumu ve baba olmadığını veya annenin gebe kaldığı sırada başka erkekle cinsel ilişki kurduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde dava açar. Ana için süre doğumdan başlayarak bir yıl; çocuk için ergin olduğu tarihten başlayarak bir yıldır. Bunlar ayrı başlangıçlardır. DNA testinin yapıldığı günü herkes için ortak başlangıç saymak doğru değildir; önceki bilgi ve somut öğrenme tarihi ayrıca araştırılır.

TMK 291 uyarınca baba olduğunu iddia eden kişi ile kocanın altsoyu, anası veya babası ancak koca dava açma süresi geçmeden ölür, gaip sayılır ya da sürekli ayırt etme gücünü kaybederse, doğumu ve bu hâli öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl içinde başvurabilir. Küçük çocuğa atanan kayyımın süresi ayrıca incelenir. Gecikme haklı sebebe dayanıyorsa TMK 289'daki bir yıllık sürenin bu sebep kalkınca işlemeye başlaması mümkündür; sebep ve tarih delille gösterilmelidir.

DNA incelemesi ve çocuğun hukuki durumu

Özel laboratuvar testi mahkemenin usulüne uygun incelemesinin yerine otomatik geçmez. Kimden, nasıl örnek alındığı ve numunenin aidiyeti önemlidir; mahkeme gerekli gördüğünde bilimsel inceleme yaptırır. Hukuka aykırı biçimde ele geçirilen biyolojik örnek veya üçüncü kişinin çocuğa ait olduğu söylenen fotoğrafı, tek başına güvenilir delil kabul edilmemelidir.

Soybağı kaydı kaldırılmadan yeni bir babalık ilişkisi veya tanıma işlemine doğrudan geçilemeyebilir. Bu nedenle talep yalnız 'gerçek babayı yazdırma' şeklinde kurulmaz; mevcut karine, ret davası ve sonraki olası babalık/tanıma süreci ayrı ele alınır. Çocuğun kimlik, bakım ve nafaka durumundaki geçici etkileri de mahkeme önünde görünür kılınmalıdır.

Nüfusta başka erkekle kurulmuş geçerli soybağı varken 'tanıma' başvurusu yapmak çoğu kez beklenen kayıt sonucunu vermez. İptal kararıyla hangi ilişkinin kaldırıldığı ve yeni kaydın hangi kararla kurulacağı birbirine bağlanmalıdır. Bir aile içinde yalnız yetişkinlerin menfaatine odaklanmak, çocuğun kimlik ve bakım hakkını gölgeleyebilir. Dava açan kişinin bilgiyi ne zaman edindiği tartışmalıysa eski yazışmaların yalnız kendisine ait ilgili kısımları saklanmalı; tarihleri sonradan değiştirilebilen ekran görüntülerinin yanında resmî kayıt ve usulüne uygun inceleme tercih edilmelidir.

Hukuki dayanak

İlgili hükümler: 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m. 285–291; 7531 sayılı Kanun m. 9–11; Anayasa Mahkemesi E.2023/37, K.2023/140 sayılı karar; Anayasa Mahkemesi E.2023/135, K.2024/18 sayılı karar duyurusu. Maddenin güncel metni, işlem ve tebliğ tarihindeki duruma göre somut dosyada ayrıca kontrol edilmelidir.

İlgili okuma: babalık ve soybağına ilişkin yollar.

İlgili konular için Aile Hukuku yayınlarını inceleyebilirsiniz.

Resmî kaynaklar: Türk Medeni Kanunu (4721)