Alacaklı Rehin Verdiğim Eşyayı Başkasına Rehnedebilir mi?

Rehinli eşyanın yeniden rehnedilmesi, eşyanın elinde bulunduğu alacaklının sınırsız yetkisi değildir. TMK942, alacaklının rehinli taşınırı ancak rehnedenin rızasıyla başka bir kişiye rehnedebileceğini düzenler. Eşyanın güvence için teslim edilmiş olması bu rızayı kendiliğinden içermez. Önce teslimin amacı, mevcut rehin ilişkisi ve verildiği ileri sürülen iznin kapsamı belirlenmelidir.

Alacaklı mal sahibi olmuş sayılmaz

Bir taşınırın borç için rehin verilmesi, alacaklıya o eşya üzerinde malik gibi bütün işlemleri yapma yetkisi vermez. Eşya onun elinde bulunabilir, fakat bu fiilî durum mülkiyetin devriyle aynı değildir. Kendi başka borcu için eşyanın güvence gösterilmesi, ilk rehin ilişkisinden ayrı bir işlem oluşturur.

Örneğin borç karşılığında teslim edilen ekipmanın alacaklı tarafından başka birine rehin bırakılması düşünülüyorsa, rehnedenin buna rızası gerekir. Sadece ekipmanın iyi korunması veya başka depoda tutulması konusunda verilmiş izin, kendiliğinden yeniden rehin verme yetkisi sayılmaz. Açıklamanın gerçek kapsamı ve işlem amacı birlikte incelenir.

Rızanın kapsamı neden açık olmalı?

Hangi eşyanın, kimin lehine ve hangi ilişki için yeniden rehnedileceği belirlenirse uyuşmazlık ihtimali azalır. Genel bir teslim tutanağındaki belirsiz cümleyle özel izin arasında fark vardır. Rıza bulunduğunu ileri süren taraf, iddiasını uygun delille açıklayabilmelidir. Malın aynılığı da seri numarası veya başka ayırt edici kayıtlarla gösterilebilir.

TMK942 metninde alt rehin rızası için ayrıca “yazılı” sözcüğü bulunmaz. Bu nedenle kanunda olmayan genel bir geçerlilik şartı eklenmemelidir. Bununla birlikte yazılı ve kapsamı açık izin, ispat bakımından önemlidir; ilişkinin diğer şekil ve delil kuralları ayrıca değerlendirilir. Sözlü iddia ile gerçek rızanın kanıtlanması aynı şey değildir.

Art rehin aynı işlem midir?

Hayır. TMK941'de taşınırın maliki tarafından kurulan art rehin düzenlenir. Bu durumda ilk alacaklıya, alacağı ödenince malın sonraki alacaklıya teslim edilmesinin yazılı olarak bildirilmesi gerekir. TMK942'de ise mevcut alacaklının yeniden rehin vermesi, yani alt rehin söz konusudur. İşlemi kimin yaptığı temel farktır.

Bu iki düzenlemenin şekil ifadelerini birbirine taşımak hata doğurur. Malik ikinci güvenceyi kurmuşsa başka; ilk alacaklı kendisi bir başkasına rehin vermişse başka koşullar kontrol edilir. Belgenin yalnız “ikinci rehin” başlığı taşıması yeterli değildir. İmzalar, teslim zinciri ve alacakların tarafları birlikte incelenmelidir.

İzinsiz işlemde zarar sorumluluğu

TMK945, rehinli taşınırın kaybolması, yok olması veya değer azalmasında alacaklının sorumluluğunu düzenler. Ayrıca taşınırı kendiliğinden başkasına devreden veya rehneden alacaklı, bundan doğan bütün zararlardan sorumlu olur. Bu nedenle izinsiz yeniden rehin verme yalnız iki alacaklı arasındaki hesap olarak görülemez; eşyanın sahibinin korunması da gerekir.

Talepte hangi zararın bu işlemden doğduğu açıklanmalıdır. Eşyanın geri alınamaması, zarar görmesi veya değer kaybı gibi olgular belgeyle gösterilir. Salt söylentiye dayanarak eşyanın tüm değerini otomatik kayıp kabul etmek doğru değildir. Üçüncü kişinin durumu ve ayni hakların etkisi de somut olayın koşullarıyla değerlendirilir.

Eşyanın nerede olduğunu öğrenmek neden önemli?

Mevcut teslim yeri, ikinci işlem belgesi, rıza yazışmaları ve borcun ödeme durumu bir araya getirilmelidir. Rehin hakkı sona ermişse TMK944'teki geri verme borcu ayrıca gündeme gelir. İlk borcun ödenmiş olması, eşyanın üçüncü kişide bulunmasından doğan sorunu kendiliğinden fiilen çözmeyebilir; uygun talep doğru muhataba yöneltilmelidir.

İzinsiz işlem şüphesinde önce eşyanın ve belgelerin korunmasına yönelik hukuki imkânlar değerlendirilir. Zorla alma veya tehdit kullanma çözüm değildir. Hazırlanacak dosya, ilk rehin, ileri sürülen izin, ikinci rehin ve gerçekleşen zarar arasında açık bağlantı kurmalıdır. Böylece mülkiyet, teminat ve tazminat talepleri birbirine karıştırılmadan ele alınabilir.

Eşyanın hangi tarihte kime teslim edildiği belirlenemiyorsa, taşıma ve teslim kayıtları da araştırılmalıdır. İlk alacaklının hâlâ elinde tuttuğu iddiasıyla üçüncü kişinin gösterdiği belge arasındaki çelişki somutlaştırılmadan doğru talep kurulamaz.

Bağlantılı konular

Tamirci Ücret Uyuşmazlığı Nedeniyle Eşyayı Vermiyor: Hapis Hakkının Sınırı Nedir?; Rehin Verilen Şirket Payında Oy Hakkını Kim Kullanır?.

Resmî kaynaklar: Türk Medeni Kanunu (4721)

Resmî kaynaklar

• Türk Medeni Kanunu — Bakanlık nüshası: TMK941–945.