AİHM Başvurusu Nasıl Yapılır? 4 Ay Süre, Başvuru Formu ve Şartlar (2026 Rehberi)

AİHM başvurusu, iç hukuktaki nihai karardan itibaren dört ay içinde, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin resmî başvuru formu kullanılarak ve posta yoluyla Strazburg’a gönderilerek yapılır. Türkiye’de nihai iç hukuk kararı çoğu dosyada Anayasa Mahkemesi’nin bireysel başvuru kararıdır. Başvuru ücretsizdir ve ilk aşamada avukat zorunlu değildir. Ancak formun eksik doldurulması veya sürenin bir gün bile kaçırılması, başvurunun hiç incelenmeden reddedilmesine yol açar.

Bu rehberde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 34 ve 35. maddelerinde düzenlenen şartları, başvuru formunun nasıl doldurulacağını, Türkiye’den yapılan başvurularda en sık karşılaşılan red sebeplerini ve AİHM ihlal kararından sonra Türk mahkemelerinde yeniden yargılama yapılmasını açıklıyoruz.

AİHM nedir ve hangi konulara bakar?

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Avrupa Konseyi üyesi devletlerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve ek protokollerdeki hakları ihlal edip etmediğini inceleyen uluslararası bir mahkemedir. Türkiye, Sözleşme’ye taraftır ve 1987’den beri bireysel başvuru hakkını tanımaktadır. Mahkeme, yalnızca devletlere karşı yapılan başvuruları inceler; özel kişi veya şirketlere karşı AİHM başvurusu yapılamaz.

AİHM bir temyiz mahkemesi değildir. Ulusal mahkemelerin delilleri değerlendirmesini veya iç hukuku yorumlamasını, açıkça keyfi olmadığı sürece yeniden incelemez. Mahkeme, devletin Sözleşme’den doğan yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğine bakar. Uygulamada en çok başvuruya konu olan haklar adil yargılanma hakkı, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, mülkiyet hakkı, özel ve aile hayatına saygı hakkı ile ifade özgürlüğüdür.

AİHM başvurusu şartları

1. İç hukuk yollarının tüketilmesi

Sözleşme’nin 35. maddesine göre AİHM, ancak iç hukuk yolları tüketildikten sonra başvuruyu inceleyebilir. Türkiye bakımından bu, olağan kanun yollarının (istinaf ve temyiz) yanında, Anayasa Mahkemesine bireysel başvurunun da yapılmış olması anlamına gelir. AİHM, Türkiye’deki bireysel başvuru yolunu etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul etmektedir. Uzun yargılama şikâyetlerinde ise Tazminat Komisyonu yolunun da tüketilmesi gerekir.

İç hukuk yollarının tüketilmesi yalnızca başvuruların yapılmasını değil, şikâyetin özünün iç hukuk mercileri önünde ileri sürülmesini de gerektirir. AİHM başvurusunda yer alan bir ihlal iddiası Anayasa Mahkemesine yapılan başvuruda hiç dile getirilmemişse, bu iddia bakımından iç hukuk yolları tüketilmemiş sayılır.

2. Dört aylık süre

AİHM başvurusu, nihai iç hukuk kararından itibaren dört ay içinde yapılmalıdır. Bu süre, Sözleşme’ye 15 No’lu Protokol ile getirilmiş ve 1 Şubat 2022’den sonra kesinleşen kararlar için uygulanmaya başlamıştır; önceki süre altı aydı. Süre, kararın başvurucuya veya vekiline tebliğ edildiği tarihten başlar. Başvuru tarihi olarak, eksiksiz doldurulmuş formun postaya verildiği tarih esas alınır.

3. Mağdur olma

Başvurucu, ihlalden doğrudan ve kişisel olarak etkilenmiş olmalıdır. Genel olarak bir kanunun Sözleşme’ye aykırı olduğu iddiasıyla, kişisel bir etki bulunmadan başvuru yapılamaz. Ulusal makamlar ihlali açıkça kabul edip yeterli bir giderim sağlamışsa, başvurucunun mağdur sıfatı ortadan kalkabilir.

4. Önemli zarar ve açıkça dayanaktan yoksunluk

Sözleşme’nin 35. maddesi uyarınca başvurucu önemli bir zarara uğramamışsa ve insan haklarına saygı başvurunun esastan incelenmesini gerektirmiyorsa, AİHM başvurusu kabul edilemez bulunabilir. Açıkça dayanaktan yoksun başvurular da tek hâkim tarafından reddedilir. Bu nedenle başvuruda ihlalin somut sonuçları ve başvurucu üzerindeki etkisi açıkça anlatılmalıdır.

AİHM başvuru formu nasıl doldurulur?

AİHM İçtüzüğü’nün 47. maddesi, başvurunun Mahkeme’nin resmî başvuru formuyla yapılmasını ve formun eksiksiz doldurulmasını zorunlu kılar. Form, Mahkeme’nin internet sitesinden Türkçe dahil pek çok dilde indirilebilir. Başvuru ilk aşamada Türkçe yapılabilir; Mahkeme’nin resmî dilleri İngilizce ve Fransızca olsa da üye devletlerin resmî dillerinden biriyle başvuru kabul edilir.

Formda başvurucunun kimlik bilgileri, varsa vekilinin bilgileri ve imzası, olayların özeti, ileri sürülen Sözleşme ihlalleri ve bu ihlallerin iç hukukta nasıl dile getirildiği yer almalıdır. Olaylar, ihlaller ve iç hukuk yolları için formda ayrılan bölümler doldurulmalı; ek açıklama gerekirse en fazla yirmi sayfalık bir ek metin sunulabilir. Ancak ek metin, formdaki bölümlerin boş bırakılmasını telafi etmez.

Forma iç hukuk kararlarının tamamı, tebliğ belgeleri ve şikâyetle ilgili temel belgeler eklenmelidir. Belgeler kronolojik sırayla dizilmeli, numaralandırılmalı ve bir belge listesi hazırlanmalıdır. Belgelerin aslı değil, okunaklı fotokopileri gönderilir; çünkü gönderilen belgeler iade edilmez.

AİHM başvurusu nereye ve nasıl gönderilir?

Doldurulan form ve ekleri, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Strazburg’daki adresine posta yoluyla gönderilir. Mahkeme’ye e-posta ile yapılan ilk başvurular kabul edilmez. Postaya veriliş tarihi başvuru tarihi sayıldığı için, gönderimin iadeli taahhütlü veya takip numaralı kargo ile yapılması ve gönderi belgesinin saklanması gerekir.

Başvuru Mahkeme’ye ulaştıktan sonra başvurucuya bir dosya numarası ve barkod etiketleri gönderilir. Sonraki tüm yazışmalarda bu numaranın kullanılması gerekir. Avukatlar, dosya hükümete bildirildikten sonra Mahkeme’nin elektronik iletişim sistemine dahil edilebilir.

AİHM başvurusu ücretli mi, avukat gerekli mi?

AİHM başvurusu için herhangi bir harç veya ücret ödenmez. İlk başvuru aşamasında avukatla temsil zorunlu değildir; başvurucu formu kendisi doldurup gönderebilir. Ancak başvuru hükümete bildirildikten sonra, Mahkeme Başkanı aksine izin vermedikçe başvurucunun bir avukat tarafından temsil edilmesi gerekir.

Mali gücü yetersiz başvuruculara Mahkeme, belirli aşamadan sonra adli yardım sağlayabilir. Bu yardım, avukatlık ücreti ve masraflar için sınırlı bir tutarla verilir. Başvuruyu baştan bir avukatla yapmak, özellikle formun eksiksiz doldurulması ve iç hukuk yollarının doğru gösterilmesi bakımından ciddi bir avantaj sağlar.

Acil durumlarda geçici tedbir (Kural 39)

Başvurucunun yaşamı veya vücut bütünlüğü bakımından telafisi imkânsız bir zarar tehlikesi varsa, Mahkeme İçtüzüğü’nün 39. maddesi uyarınca geçici tedbir istenebilir. Bu tedbirler genellikle sınır dışı etme, iade veya ağır sağlık sorunları olan tutukluların durumu gibi istisnai hallerde verilir. Talep faks veya Mahkeme’nin belirttiği acil iletişim kanalları üzerinden, gerekçeli olarak ve belgeleriyle yapılmalıdır.

AİHM süreci nasıl işler?

Açıkça kabul edilemez başvurular tek hâkim tarafından kesin olarak reddedilir. Yerleşik içtihada konu dosyalar üç hâkimden oluşan komitelerde, yeni veya önemli sorunlar ise yedi hâkimli dairelerde incelenir. Kabul edilebilir görülen başvurular ilgili hükümete bildirilir ve hükümetten savunma istenir. Bu aşamada taraflar arasında dostane çözüm görüşmeleri de yapılabilir.

Daire kararlarına karşı taraflar üç ay içinde Büyük Daire’ye gönderme talebinde bulunabilir. Talep yapılmazsa veya reddedilirse karar kesinleşir. Kesinleşen kararların yerine getirilmesi Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir.

Dostane çözüm ve tek taraflı deklarasyon

AİHM başvurusu hükümete bildirildikten sonra Mahkeme, taraflara dostane çözüm önerisinde bulunabilir. Dostane çözümde hükümet genellikle belirli bir tazminat ödemeyi kabul eder ve başvurucu da başvurusundan vazgeçer. Dostane çözüm görüşmeleri gizlidir ve bu süreçte yapılan teklifler sonraki yargılamada başvurucu aleyhine kullanılamaz.

Başvurucu dostane çözüm teklifini kabul etmezse, hükümet tek taraflı bir deklarasyonla ihlali kabul edip tazminat ödemeyi taahhüt edebilir. Mahkeme bu deklarasyonu yeterli bulursa, başvurucu kabul etmese bile başvuruyu kayıttan düşürebilir. Bu nedenle teklif edilen tutarın, AİHM’in benzer davalarda hükmettiği tazminatlarla karşılaştırılarak değerlendirilmesi önemlidir.

Başvuru sürerken yapılması gerekenler

AİHM başvurusu yıllarca sürebileceği için, başvurucunun adres değişikliklerini ve iletişim bilgilerindeki değişiklikleri Mahkeme’ye derhal bildirmesi gerekir. Mahkeme’nin yazılarına verilen süre içinde cevap verilmezse, başvurucunun başvurusunu sürdürmek istemediği kabul edilerek dosya kayıttan düşürülebilir.

Başvurucu, kimliğinin kamuya açıklanmamasını da talep edebilir. Bu talep, özellikle aile hayatı, sağlık bilgileri veya çocukları ilgilendiren dosyalarda gerekçeli olarak başvuru formunda belirtilmelidir. Mahkeme talebi kabul ederse kararlar başvurucunun adının baş harfleriyle yayımlanır.

AİHM başvurusu her dosya için uygun mu?

AİHM başvurusu, ulusal mahkemelerin kararını beğenmeyen herkes için bir dördüncü derece yargı yolu değildir. Mahkeme, delillerin değerlendirilmesine veya iç hukukun yorumuna ilişkin itirazları, ancak açık bir keyfilik varsa inceler. Bu nedenle başvuru yapmadan önce, şikâyetin Sözleşme’de korunan bir hakla gerçekten ilgili olup olmadığı ve AİHM içtihadında benzer bir ihlal kararının bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.

AİHM’in Türkiye hakkında verdiği kararlar Mahkeme’nin HUDOC veri tabanında yer alır. Ayrıca Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi, Türkiye aleyhine verilen kararların önemli bir bölümünün Türkçe çevirisini yayımlamaktadır. Benzer bir dosyada daha önce ihlal kararı verilmiş olması, yeni başvurunun başarı şansını değerlendirmede en güvenilir ölçüttür.

İhlal kararından sonra Türkiye’de yeniden yargılama

AİHM ihlal tespit ederse, Sözleşme’nin 41. maddesi uyarınca başvurucuya adil tazmin ödenmesine hükmedebilir. Bunun yanında Türk hukukunda AİHM ihlal kararı, yargılamanın yenilenmesi sebebidir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 311. maddesine göre ceza davalarında, AİHM kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde yargılamanın yenilenmesi istenebilir.

Hukuk davalarında ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 375. maddesi AİHM ihlal kararını yargılamanın iadesi sebepleri arasında sayar. Bu durumda başvuru, AİHM kararının kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde yapılmalıdır. Süreler kısa olduğu için ihlal kararı kesinleşir kesinleşmez yeniden yargılama talebinin hazırlanması gerekir.

Adil tazmin talebi nasıl yapılır?

Adil tazmin talebi, ilk başvuru formunda değil, Mahkeme’nin başvurucuya gönderdiği yazıda belirtilen süre içinde ayrıca yapılır. Bu süre kaçırılırsa veya talep yapılmazsa, ihlal tespit edilse bile tazminata hükmedilmeyebilir. Talepte maddi zarar, manevi zarar ve yargılama giderleri ayrı ayrı gösterilmeli; maddi zarar ile avukatlık giderleri fatura, sözleşme ve benzeri belgelerle desteklenmelidir.

Mahkeme, manevi tazminatı hakkaniyete göre takdir eder ve genellikle benzer davalarda hükmettiği tutarları esas alır. Hükmedilen tazminat, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde ödenir; geç ödemede Avrupa Merkez Bankası faiz oranına üç puan eklenerek bulunan oranda faiz işler.

Türkiye’den yapılan başvurularda sık görülen hatalar

En sık görülen hata, Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılmadan doğrudan AİHM başvurusu yapılmasıdır. İkinci hata, dört aylık sürenin Anayasa Mahkemesi kararının tarihinden değil tebliğinden başladığının bilinmemesi veya eski altı aylık sürenin esas alınmasıdır. Üçüncü hata ise formun bazı bölümlerinin “ekteki dilekçeye bakınız” şeklinde boş bırakılmasıdır. Bu hataların her biri, başvurunun esasına girilmeden reddedilmesine neden olur.

Başvurunuzu hazırlamadan önce iç hukuk kararlarının tebliğ tarihlerini, ileri sürdüğünüz ihlalleri ve bunları hangi aşamada dile getirdiğinizi gösteren kısa bir tablo hazırlamanız, hem süre hesabında hem de formun doğru doldurulmasında hata riskini önemli ölçüde azaltır. Aynı tablo, ileride avukatınızın dosyayı hızla incelemesini de kolaylaştırır.

Sık sorulan sorular

AİHM başvuru süresi ne kadar?

Nihai iç hukuk kararından itibaren dört aydır. Bu süre 1 Şubat 2022’den sonra kesinleşen kararlar için uygulanır; önceki süre altı aydı.

AİHM başvurusu ücretli mi?

Hayır. AİHM başvurusu için harç veya ücret ödenmez.

AYM’ye gitmeden AİHM’e başvurulabilir mi?

Kural olarak hayır. Türkiye bakımından Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru tüketilmesi gereken bir iç hukuk yoludur.

AİHM başvurusu Türkçe yapılabilir mi?

Evet. İlk başvuru Türkçe yapılabilir. Dosya hükümete bildirildikten sonra yazışmalar kural olarak İngilizce veya Fransızca yürütülür.

AİHM başvurusu e-posta ile yapılabilir mi?

Hayır. İlk başvuru, resmî formla posta yoluyla Strazburg’a gönderilmelidir.

AİHM kararı sonrası dava yeniden görülür mü?

Evet. Ceza davalarında kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıl, hukuk davalarında üç ay içinde yargılamanın yenilenmesi istenebilir.

İlgili konular ve resmî kaynak

İlgili yayınlar: Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru · Kesinleşmiş ceza kararında yargılamanın yenilenmesi · Haksız tutuklama ve gözaltı tazminatı · Tutuklama ve adli kontrole itiraz · 12. Yargı Paketi neler getirdi?

Resmî kaynaklar: AİHM – Başvuru yapmak (resmî sayfa) · Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (Türkçe) · 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu · 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş veya sonuç taahhüdü değildir. Somut dosyanızda süreler ve deliller belgelerinizle birlikte değerlendirilmelidir.

Konunuzla ilgili belgelerinizi değerlendirmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.