Sözleşmede Sadece Tek Belgeyle İspat Şartı Geçerli mi?

Sözleşmedeki “yalnız şu kayıt delil kabul edilir” hükmü, mahkemede önemli sonuç yaratabilir; fakat her böyle madde geçerli değildir. HMK 193, tarafların belirli olayların hangi delillerle ispatlanacağını kararlaştırabilmesini düzenler. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre taraflardan birinin ispat hakkını kullanmasını imkânsız kılan veya olağanüstü derecede güçleştiren delil sözleşmesi geçersizdir. Bir kaydı sözleşmeye yazmak, bu sınırı ortadan kaldırmaz.

Hüküm gerçekten başka delilleri dışlıyor mu?

Önce sözleşmenin tam metni okunur. Belirli belgenin kullanılabileceği yazılmış olabilir; buna karşılık yalnız o belgeyle ispat yapılacağı da kararlaştırılmış olabilir. Bu iki ifade aynı kapsamı taşımayabilir. Bir ödeme makbuzunun delil olacağının belirtilmesi, bütün banka kayıtlarının veya karşılıklı mesajların mutlaka yasaklandığı anlamına gelmez. Sözcükler, ekler ve aynı konudaki diğer maddeler birlikte değerlendirilmelidir.

Delil anlaşmasının hangi olayları kapsadığı da belirlenir. Teslim tarihi için tutulacak kayıt ile borcun miktarı, ayıp veya ödeme için kullanılacak belgeler farklı olabilir. Sözleşmenin bir bölümündeki delil maddesi, her uyuşmazlığın bütün unsurlarını kendiliğinden kapsamaz. Tarafların gerçekten hangi ispat düzenini kabul ettiği açıklığa kavuşmadan “imzaladım, artık hiçbir belge kullanamam” sonucu kurulamaz.

Şekil şartı nedir?

HMK 193, yazılı anlaşmaya veya mahkeme önünde tutanağa geçirilmiş imzalı beyanlara dayanır. Bir tarafın sonradan gönderdiği “yalnız kendi kayıtlarımızı kabul ederiz” mesajı, karşılıklı delil sözleşmesinin bulunduğunu tek başına göstermez. İmzalı sözleşme, ekin kabulü ve tarafların hangi sıfatla anlaşma yaptığı incelenmelidir. Görüşmeler sırasında önerilmiş fakat kabul edilmemiş madde de kurulmuş anlaşma gibi değerlendirilemez.

Kanun, belirli delille ispatı gereken olayların başka delillerle ispatını kararlaştırmaya da imkân verir. Ayrıca kanunen belirli delille ispat zorunluluğu olmayan olayların sadece belirli delillerle ispatı kabul edilebilir. Bu yüzden delil sözleşmesi yalnız delilleri daraltan bir araç değildir. İşlemin geçerlilik şekliyle olayın mahkemede nasıl ispatlanacağı ayrı meselelerdir; delil anlaşması her maddi hukuk şekil eksikliğini gidermez.

İspat imkânsız veya aşırı güç hale gelirse

Geçersizlik değerlendirmesi somut hüküm ve ispat ihtiyacı üzerinden yapılır. Örneğin uyuşmazlığın yalnız karşı tarafın oluşturduğu ve diğer tarafa hiçbir erişim olanağı bırakmadığı bir kayıtla ispatlanması şartı tartışma yaratabilir. Kayıt nasıl oluşuyor, taraf hangi yolla alabiliyor ve başka kanıtlar neden dışlanıyor soruları önemlidir. Bununla birlikte tek delil seçilmiş olması her olayda otomatik geçersizlik nedeni değildir.

İleri süren kişi, hangi hakkını hangi olay bakımından ispatlayamadığını açıklamalıdır. Kayıt erişimi talepleri, karşı tarafın cevapları ve belgenin üretim yöntemi saklanabilir. Yalnız hükmün hoşuna gitmemesiyle ispatın imkânsızlaşması aynı değildir. Mahkeme, HMK 193/2’deki sınırı ve anlaşmanın gerçek kapsamını değerlendirir. Hükmün bir tarafı koruyor görünmesi, incelemenin yerine geçmez.

Belgeyi elde etmek ve zamanında göstermek

Delil maddesine konu kayıt karşı taraftaysa, Karşı Taraf Sözleşmeyi Mahkemeye Vermiyor: Belgenin Sunulması Nasıl İstenir? yazısındaki belge ibrazı usulü ayrıca gündeme gelebilir. Belgeyi istemek, delil sözleşmesinin geçerliliğini veya davanın haklılığını tek başına çözmez. İbraz talebinde belirli kayıt ve ispatlanacak olay gösterilmelidir. Mevcut sözleşme, delil maddesi, erişim kayıtları ve dava dilekçeleri birlikte hazırlanmalıdır.

Delil Bildirme Süresi Geçti: Yeni Belge Sonradan Mahkemeye Sunulabilir mi?, sonradan sunulan delilin hangi koşullarda değerlendirilebileceğini açıklar. Delil anlaşmasına itiraz edilmesi, dava ve cevap dilekçesindeki delil bildirme sürelerini otomatik kaldırmaz. Belgenin türü, elde edilmesi, sunulma zamanı ve ispat hakkını kısıtlayan sözleşme maddesi ayrı başlıklar halinde mahkemeye açıklanmalıdır. Böylece yalnız sözleşme cümlesine dayanılarak mevcut ispat imkânlarının yanlış değerlendirilmesi önlenebilir.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Delil sözleşmesinin sınırları

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 193. maddesi, tarafların belirli vakıaların ispatı için kesin delil veya başka belirli deliller kararlaştırmasına imkân tanır. Bu tür bir anlaşma, ispat yükünü değiştiren veya bir tarafın ispat imkânını ortadan kaldıran bir sonuç doğuruyorsa geçerli kabul edilmez. Delil sözleşmesinin yazılı olması gerekir ve tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği konularla sınırlıdır. Kamu düzenine ilişkin konularda veya hâkimin re'sen araştırma yapacağı davalarda bu tür kayıtlar uygulanmaz.

Uygulamada tek belgeyle ispat şartı çoğu zaman standart sözleşmelere matbu hüküm olarak eklenir. Tüketici sözleşmelerinde bu tür hükümler, tüketiciyle müzakere edilmemişse haksız şart denetimine tabi tutulabilir. Ticari ilişkilerde ise tarafların eşit konumda olup olmadığı ve şartın açıkça kabul edilip edilmediği değerlendirilir. Bu nedenle sözleşme imzalanmadan önce ispat hükümlerinin dikkatle okunması ve gerekiyorsa değiştirilmesi önerilir.

Bir uyuşmazlık çıktığında, delil sözleşmesine dayanan taraf bu hükmü cevap dilekçesinde açıkça ileri sürmelidir. Mahkeme, şartın geçerliliğini ve somut olaya uygulanıp uygulanamayacağını yargılamanın başında değerlendirir. Belgenin karşı tarafta veya üçüncü kişide bulunması hâlinde, belgenin ibrazı için mahkemeden talepte bulunulabilir. Bu aşamada süreleri kaçırmamak, ispat hakkının korunması açısından belirleyicidir.

Hukuki kaynaklar

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — Adalet Bakanlığı — HMK m. 193