Engelli Sığınmacının Başvurusu Öncelikli mi?

Uluslararası koruma başvurusu yapan engelli kişi, Kanunda özel ihtiyaç sahibi olarak kabul edilen gruplardandır. Bu kişilere koruma kapsamındaki hak ve işlemlerde öncelik tanınır; uygulama yönetmeliği gerekli kolaylıkların gösterilmesini ve durumun kayda alınmasını düzenler. Öncelik, başvurunun esasının incelenmeden otomatik kabul edilmesi anlamına gelmez.

Özel ihtiyaç yalnız engellilik mi?

Hayır. Kanundaki tanım yaşlı, hamile, yanında çocuğu bulunan yalnız anne veya baba ile işkence, cinsel saldırı ya da ciddi psikolojik, bedensel veya cinsel şiddet yaşamış kişileri de kapsar. Refakatsiz çocuklar ayrıca bu gruptadır; ancak refakatsiz çocuğun korunması kendine özgü temsil ve yerleştirme güvencelerini de içerir.

Bu grupların ihtiyaçları aynı değildir. Hareket kısıtlılığı olan kişinin binaya ulaşması, işitme güçlüğü olan kişinin soruları anlaması veya travma yaşayan kişinin güvenli biçimde konuşabilmesi farklı destekler gerektirebilir. Yalnız “engelliyim” demek yerine işlemin hangi bölümünde güçlük yaşandığının açıklanması, uygun kolaylığın belirlenmesini sağlar.

Durum ilk başvuruda anlaşılmadıysa

Yönetmelik, özel ihtiyaç sahipliğinin uluslararası koruma işlemlerinin herhangi bir aşamasında anlaşılabileceğini kabul eder. Dolayısıyla ilk kayıtta bildirilmemiş olması, sonradan ortaya çıkan veya daha sonra açıklanabilen ihtiyacın yok sayılması için tek başına gerekçe değildir. Başvuru sahibi mevcut ihtiyacı ve neden daha önce kayda geçmediğini açıkça bildirebilir.

Eldeki sağlık raporu, tedavi kaydı veya kullanılan destek aracına ilişkin belge yardımcı olabilir. Bunlar kişinin bütün özel hayatının herkese açıklanmasını gerektirmez. Belgenin hangi güçlüğü gösterdiği belirtilmeli, işlemle ilgisiz sağlık bilgileri gereksiz biçimde yayılmamalıdır. İhtiyacın kayda girip girmediği ve hangi birimin değerlendireceği de takip edilmelidir.

Öncelik hangi işlemlerde önem taşır?

Öncelik ve kolaylık yalnız bekleme sırasındaki numarayla sınırlı düşünülmemelidir. Kayıt, bilgilendirme, mülakat ve diğer koruma işlemlerinde kişinin durumunun gözetilmesi gerekir. Ulaşım veya iletişim engeli nedeniyle kişi haklarını fiilen kullanamıyorsa, ihtiyacın somut işlemi nasıl etkilediği açıklanmalıdır. Genel bir “herkese aynı işlem yapılıyor” yaklaşımı özel düzenlemenin işlevini ortadan kaldırmamalıdır.

Başvurunun bizzat yapılması mümkün değilse uygulama yönetmeliği belirli durumlarda ilgili birimlerce kişinin bulunduğu yerde başvuru alınmasına da imkân tanır. Bunun gerektiği düşünülüyorsa kişinin sağlık veya hareket durumu ve başvuru iradesi birlikte bildirilir. Her engel için aynı çözüm zorunluymuş gibi davranılmadan uygun usulün belirlenmesi istenir.

Mülakatta ne talep edilebilir?

Kanun, özel ihtiyaç sahibinin durumunun mülakatta göz önünde bulundurulmasını öngörür. Örneğin uzun süre konuşmakta güçlük, soruların anlaşılmasında sorun veya belirli olayları anlatırken yaşanan ciddi etkilenme önceden bildirilebilir. Kişinin deneyimini kendisinin anlatabilmesi hedeflenir; yanında bulunan kişinin bütün cevapları onun yerine vermesi otomatik çözüm değildir.

Dil engeli ile engellilikten kaynaklanan iletişim ihtiyacı da ayrılmalıdır. Mülakatta iletişim sorunu yalnız kelime çevirisinden doğmayabilir. Kişi soruyu duyamıyor veya iletişim biçimi ihtiyacını karşılamıyorsa bunu bildirmeli; eksik anlama, ilgisizlik veya çelişkili cevap gibi kaydedilmemelidir.

Tedavi ve statü sonucu farklı konulardır

İşkence, cinsel saldırı ve diğer ciddi şiddet fiillerine maruz kalanlara, bu fiillerin oluşturduğu hasarları giderecek yeterli tedavi imkânı sağlanması Kanunda düzenlenir. Bu özel güvence, her sağlık hizmetinin koşulsuz ve sınırsız biçimde aynı rejimde karşılandığı şeklinde genellenmemelidir. Sağlık hizmetine erişim ve sosyal güvenlik düzeni ayrıca değerlendirilir.

Varsayımsal olarak hareket kısıtlılığı bulunan bir başvuru sahibi, görüşme yerine erişemediğini tıbbi belgeyle açıklamış olsun. İdare özel ihtiyacı kayda alıp uygun kolaylığı değerlendirmelidir. Görüşmenin erişilebilir hale getirilmesi, kişinin ülkesindeki risk iddiasının mutlaka kabul edileceği anlamına gelmez; yalnız başvurunun etkili ve adil biçimde incelenmesini destekler.

Talep edilen kolaylık, verilen cevap ve sonraki uygulama tarihleri saklanabilir. Böylece yalnız tanı adı üzerinden değil, başvurunun hangi aşamasında hangi engelin sürdüğü üzerinden somut değerlendirme yapılabilir. Kişinin değişen ihtiyaçları da dosyaya gecikmeden bildirilmelidir.

Hukuki kaynaklar

• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu — m. 3/1-l, m. 67 ve m. 75/3.
• Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik — m. 70/5, m. 85 ve m. 113: özel ihtiyacın kaydı ve işlemlerde kolaylık.