Sözleşmeyle Hukuki Ehliyetten Vazgeçilebilir mi?

Bir kişi sözleşmeyle hak ve fiil ehliyetinden kısmen bile vazgeçemez. Türk Medenî Kanunu’nun 23. maddesi bu yasağı açıkça düzenler. “Bundan sonra hiçbir hukuki işlem yapmayacağım” veya “bütün haklarımı kullanma yeteneğimden vazgeçtim” biçimindeki bir kayıt, kişinin kanuni ehliyet durumunu özel anlaşmayla ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte belirli bir borç üstlenmek veya bir kişiye vekâlet vermek her durumda ehliyetten vazgeçme değildir.

Ehliyet ile tek bir hakkın kullanılması farklıdır

Hak ehliyeti, hak ve borç sahibi olabilmeye; fiil ehliyeti, kişinin kendi fiilleriyle hukuki sonuç yaratabilmesine ilişkin kavramlardır. Kanun bunları kişiliğin korunması kapsamında ele alır. Kişinin belirli bir alacağı üzerinde tasarrufta bulunması ile artık hak sahibi olamayacağını kabul etmesi aynı şey değildir. Bir sözleşmenin geçerliliği, yalnız geniş bir “özgür irademle imzaladım” cümlesiyle kanuna aykırılıktan kurtarılamaz.

Örneğin bir alacağın koşullarını anlaşmayla belirlemek, hukuki tasarruf olabilir. Buna karşılık kişinin gelecekte doğabilecek her türlü kişisel hakkından, işlem yapma yeteneğinden veya hukuki korunma imkânından sınırsız vazgeçtiğini söyleyen kayıt ayrıca incelenmelidir. Sözleşmenin adı değil, gerçekte neyi sınırlandırdığı önemlidir. Yasak yalnız ehliyetin tümüne değil kısmen vazgeçmeye de ilişkindir.

Vekâletname ehliyeti devreder mi?

Bir kişinin belirli işlemleri yürütmek için temsilciye yetki vermesi, kanuni ehliyetini o kişiye devretmesi anlamına gelmez. Yetki kapsamı, işlem türü ve temsil kuralları değerlendirilir. Temsilciye verilen yetkiyle kişinin kendi işlem yapabilme durumu otomatik olarak yok olmaz. “Ailem karar verecek, ben hiçbir işlem yapamam” biçimindeki özel metin, mahkemenin verdiği koruma kararıyla eş tutulmamalıdır.

Yasal danışman veya vasi atanması ise kanuni koşullar ve mahkeme süreciyle ilgili başka bir konudur. Kısıtlama Yerine Yasal Danışman Atanabilir mi? Hangi İşlemler Etkilenir? yazısı belirli işlemlerde yasal danışman katılımının etkisini açıklar. Aile içinde bir kâğıt imzalamakla aynı hukuki sınırlamanın kurulduğu varsayılmamalıdır. Ayırt etme gücü ve ilgili kanuni koşulların bulunmaması da sözleşmeden farklı bir değerlendirmedir; Ayırt Etme Gücü Olmayan Kişinin Zararını Kim Öder? yazısı bu başka durumun zarar sorumluluğuna etkisini ele alır.

Özgürlüğü aşırı sınırlayan kayıtlar

TMK 23, kişinin özgürlüklerinden vazgeçmesini veya bunları hukuka ya da ahlâka aykırı sınırlamasını da yasaklar. Belirli bir işte süreli yükümlülükle kişinin yaşamının bütün kararlarını süresiz biçimde karşı tarafa bırakması aynı ölçüde görülemez. Kapsam, süre, amaç ve kişilik üzerindeki etki birlikte incelenmelidir. Her sözleşme borcunun kişilik ihlali sayılması da her imzalı kaydın geçerli kabul edilmesi de doğru değildir.

Varsayımsal olarak bir kişi, ekonomik yardım karşılığında ömrü boyunca kiminle yaşayacağını, nerede çalışacağını ve bütün kişisel kararlarını başka birinin belirleyeceğini kabul etmiş olsun. Metindeki serbest rıza ifadesi, kanuni kişilik korumasını ortadan kaldırmaz. Ancak gerçek sözleşmenin içerdiği her madde ayrı okunmalıdır. Geçersiz bir kayıt bulunmasıyla sözleşmenin bütün sonuçları arasında TBK 27 çerçevesinde ayrıca değerlendirme yapılır.

İmzalanmış metinde nasıl inceleme yapılır?

Sözleşmenin tam metni, ekleri ve tarafların fiilen nasıl uyguladığı birlikte hazırlanmalıdır. İtiraz edilen kaydın hangi ehliyeti veya özgürlüğü sınırladığı açık belirtilir. İlgili borcun geçersizliği, karşı tarafın davranışının durdurulması veya başka bir talep birbirinden ayrılır. İşlemi yalnız bir cümlesini göstererek değerlendirmek, kapsamı gizleyebilir. Kişilik koruması kanuni bir sınırdır; fakat somut sözleşmenin sonucu, ilgili hükümlerin niteliği ve diğer geçerlilik koşulları üzerinden belirlenmelidir.

Resmî kaynaklar: Türk Medeni Kanunu (4721)

Hukuki kaynaklar

• 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu — Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı — m.23; m.8–16
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — ÇSGB — m.27