Çocuk Yurt Dışında Yaşıyorsa Türkiye’de Velayet Davası Açılabilir mi?

Çocuk artık yurt dışında yaşıyorsa Türkiye’de velayetin değiştirilmesi davası açılabileceği sorusuna yalnızca anne veya babanın Türk vatandaşı olmasıyla cevap verilemez. Çocuğun mutad meskeni, hangi ülkede ne zamandır yaşadığı, mevcut velayet kararının kaynağı ve iki devlet arasındaki sözleşmeler milletlerarası yetkiyi etkiler. Yanlış yerde açılan dava aylarca sürse de çocuk hakkında etkili bir karar üretmeyebilir.

Çocuğun mutad meskeni nasıl belirlenir?

Mutad mesken, pasaporttaki adres veya tek uçuş bileti değildir; çocuğun fiilen yerleşik yaşamının merkezidir. Okul, sağlık hizmetleri, bakım veren kişi, kalış süresi, taşınmanın nedeni ve aile bağları birlikte değerlendirilir. Geçici ziyaret sırasında Türkiye’de bulunmak, her zaman burada yeni mutad mesken kurulduğu anlamına gelmez. Çocuğun yaşı ve iradesi uygun ölçüde hesaba katılır.

Yurt dışında yerleşik çocuk bakımından 1996 Lahey Çocuk Koruma Sözleşmesi taraf devletler arasında velayet sorumluluğu ve koruma tedbirlerinde yetki, uygulanacak hukuk ve kararların tanınması konularını düzenler. Adalet Bakanlığı’nın çocuk kaçırma ve velayet açıklaması merkezi makam işlemlerini ve 1996 Sözleşmesi’ni ayrı anlatır. Çocuğun bulunduğu devletin sözleşmeye taraf olup olmadığı ve olayın tarihine uygulanabilirliği ayrıca kontrol edilir.

Mevcut karar Türk mahkemesinden çıkmışsa?

Türkiye’de verilmiş eski velayet kararı önemlidir; fakat çocuk daha sonra başka ülkede mutad mesken edinmişse Türk mahkemesinin her sonraki değişiklikte otomatik tek yetkili olduğu sonucunu doğurmaz. Eski kararın kesinleşmesi, yurt dışındaki tanınma ve fiilen uygulanma durumu incelenir. Çocuğu getirmek için velayet değiştirme davası ile çocuğun haksız götürülmesi veya alıkonulmasına karşı iade başvurusu farklı amaçlara hizmet eder.

1980 Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi kapsamında iade talebi, velayetin kime verilmesi gerektiğini esastan kararlaştıran dava değildir. Adalet Bakanlığı’nın Çocuk Hukuk Bürosu açıklaması bu başvuruların merkezi makam yolunu gösterir. Başka ülkeye çıkışın mevcut velayet hakkını ihlal edip etmediği, rıza ve mutad mesken tarihi önce belirlenmelidir. Hukuka uygun yer değiştirme ile haksız kaçırma aynı yol değildir.

5718 sayılı Kanun ve yabancı kararlar

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ve yabancı kararların tanınması için genel çerçeveyi verir. Ancak ilgili uluslararası sözleşme uygulanıyorsa özel yetki ve tanıma kuralları ayrıca incelenir. Yabancı mahkeme çocuk için yeni bir koruma veya velayet kararı verdiyse bunu yok sayıp yalnız eski Türk kararına güvenmek doğru olmaz. Kararın aslı, kesinleşme/uygulanabilirlik durumu ve çevirisi alınır.

Bir Türk mahkemesinin hüküm kurabilmesi ile hükmün çocuğun yaşadığı ülkede uygulanabilmesi de ayrı sorunlardır. Ülkenin makamları Türk kararını hangi usulle tanıyacak, okul ve pasaport işlemleri için ne isteyecek, ayrıca değerlendirilir. Çocuğun acil güvenliği söz konusuysa bulunduğu ülkedeki geçici koruma yolları da bekletilmemelidir.

Dosyada hangi olgular velayet değişikliğini destekler?

Mevcut velayet sahibinin bakım kapasitesindeki ciddi değişim, çocuğun eğitim ve sağlık ihtiyacı, ihmal veya güvenlik riski somut belgelerle incelenir. Ebeveynler arasındaki anlaşmazlık tek başına velayetin değişmesini zorunlu kılmaz. Yurt dışındaki okul raporları ve sağlık kayıtları için usulüne uygun tasdik ve çeviri gerekebilir. Çocuğu dinleme ve sosyal inceleme olanakları yargı yerini de etkileyebilir.

Mahkeme yetkisi tartışılırken delillerin hangi ülkede toplanacağı düşünülmelidir. Türkiye’de yaşayan ebeveynin gelir ve konut bilgisi burada kolay elde edilir; çocuğun günlük hayatı hakkında en yakın bilgi ise bulunduğu ülkededir. Yerel avukat ve merkezi makam işbirliği, tek taraflı mesajlaşmadan daha etkili olabilir.

Hangi ülke sözleşmeye taraf değilse?

1996 Sözleşmesi her ülke arasında uygulanmaz. Çocuğun bulunduğu devletin taraflık statüsü, Türkiye ile karşılıklılık ve kararın tarihi kontrol edilir. Sözleşme yoksa 5718 sayılı Kanun'un milletlerarası yetki ve tanıma çerçevesi ile ilgili ülkenin hukuku incelenir. Bir ebeveynin Türk vatandaşlığına dayanarak açtığı dava, çocuk yabancı ülkede yerleşik diye otomatik geçersiz sayılmaz; fakat etkili yargı yetkisi somut bağlantılarla kurulmalıdır.

Yabancı mahkemede dava devam ederken Türkiye'de ikinci dava açılması derdestlik, çelişen karar ve tanıma sorunları yaratabilir. Karşı tarafa tebligatın uluslararası usulü ve çocuğun bulunduğu yerde dinlenmesi planlanmalıdır. Türkiye'deki nüfus kaydında eski velayet görünmesi, yabancı ülkedeki yürürlükteki tedbirin hiç etkisi olmadığı anlamına gelmez.

Yurt dışına çıkış için rıza verildi mi?

Çocuğun tatil için çıkışına verilen muvafakat ile kalıcı yerleşme izni aynı kapsamda olmayabilir. Mesajlar, uçak bileti, okul kaydı ve velayet hükmü rızanın sınırını gösterir. Çocuk haksız alıkonulduysa iade yolu gecikmeden düşünülmelidir; yalnız velayet değişikliği talebi olası iade başvurusunun zamanlamasını karşılamayabilir. Rızanın geri çekildiği tarih ile çocuğun yeni mutad mesken edindiği iddiası da karşılaştırılır.

Çocukla kişisel ilişki de isteniyorsa

Velayetin değişmesi ile yalnız görüşme günlerinin değiştirilmesi farklı taleplerdir. Uzak ülkedeki çocuğun görüntülü görüşmesi, okul tatilinde seyahat ve masraflar somut takvimle düzenlenebilir. Yabancı ülke makamının pasaport veya çıkış izni şartı ayrıca sorulur. Mevcut karar uygulanmıyorsa tanıma ve icra sorunu yeni bir velayet davasından önce çözülmesi gereken engel olabilir. Çocuğun güvenliğini ilgilendiren acil tedbir, esas velayet kararının sonucunu beklemeden bulunduğu ülkede aranabilir.

Karşı tarafın Türkiye’de malvarlığı veya ikamet adresi bulunması, çocuk hakkındaki uluslararası yetkiyi tek başına çözmez. Çocuğun yaşam merkezi ve sözleşme bağlantısı, ebeveynin malvarlığı uyuşmazlığından ayrı tutulmalıdır.

Başvuru öncesi altı belge

• Mevcut velayet ve kişisel ilişki kararları, kesinleşme bilgileri.
• Çocuğun yurt dışına gidiş tarihi, izin veya muvafakat belgesi.
• Okul, ikamet ve sağlık kayıtlarıyla fiilî yaşam merkezi.
• Bulunduğu ülkede açılmış dava veya verilmiş tedbir kararları.
• Çocuğun ve ebeveynlerin vatandaşlık/ikamet belgeleri.
• Güvenlik riski varsa tarihli resmî bildirim ve olay belgeleri.

Önce sözleşme ve yetki haritasını çıkarıp sonra dava ülkesini seçin. Kararlar ve yer değiştirme takvimiyle iletişime geçin; olguların tamamı üzerinden değerlendirme yapılır.

İlgili okumalar

Dosyanın bağlantılı yönlerini uluslararası çocuk kaçırmada iade süreci ve velayetin değiştirilmesi davası yazılarında inceleyebilirsiniz.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Resmî kaynaklar

• çocuk kaçırma ve velayet açıklaması
• Çocuk Hukuk Bürosu açıklaması
• Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu