Çizgili Çek Bankadan Nakit Tahsil Edilebilir mi?

Çizgili çek görülünce her durumda “nakit ödenmesi yasaktır” sonucuna gidilmez. Türk Ticaret Kanunu, çekin ön yüzündeki iki paralel çizginin hangi kişiye ödeme yapılabileceğine etkisiyle “hesaba geçirilecektir” kaydını ayrı düzenler. Genel veya özel çizgi ödeme alabilecek kişileri sınırlar. Hesaba geçirme kaydı ise kural olarak nakit ödemeyi dışlayıp hesap işlemini gerektirir. Önce çek üzerindeki işaretin hangisi olduğu belirlenmelidir.

İki çizginin arasındaki yazı neden önemlidir?

TTK 803 uyarınca çekin ön yüzündeki iki paralel çizginin arası boşsa veya yalnız banka anlamına gelen bir ifade varsa genel çizgili çek söz konusudur. Arada belirli bir bankanın ticaret unvanı yazıyorsa özel çizgili çek vardır. Genel çizgi özel çizgiye dönüştürülebilir; özel çizgi genel çizgiye çevrilemez. Çizgilerin veya banka unvanının silinmesi bu kayıtları hukuken kaldırmaz.

Bu nedenle üzerinde kazıntı veya silinti bulunan çek incelenirken yalnız son görünen görüntüyle yetinilmemelidir. Çekin aslı, teslim sırasında alınmış görüntüsü ve bankaya sunulan belge karşılaştırılabilir. İşaretin çekin ön yüzünde nerede bulunduğu da görülmelidir. Bir muhasebe fişindeki “hesaba alındı” açıklaması, çekin üzerindeki kanuni kaydın varlığını tek başına göstermez. Fotokopinin kenarının kesilmiş olması çizgiyi görünmez hâle getirebilir.

Genel ve özel çizgide banka kime ödeme yapar?

Genel çizgili çek, muhatap banka tarafından ancak bir bankaya veya kendi müşterisine ödenebilir. Özel çizgili çek ise kural olarak çizgiler arasında adı bulunan bankaya ödenir. Adı yazılan banka aynı zamanda muhatapsa kendi müşterisine ödeme yapabilir. Belirtilen banka tahsil işini başka bir bankaya bırakabilir. Bu kurallar, çeki elinde bulunduran herkesin gişeden aynı yöntemle tahsil yapabileceği düşüncesini sınırlar.

Çizgi, hamilin çek üzerindeki hak sahipliğini inceleme gereğini ortadan kaldırmaz. çekte ciro zincirinin kopuk olması başka bir hukuki sorundur. Banka hem ödeme yönünü sınırlayan kaydı hem ibraz edenin çek üzerindeki durumunu değerlendirmelidir. “Çek benim adıma yazılı” açıklaması, özel çizgide belirlenen ödeme kanalını kendiliğinden değiştirmez. Belgenin emre yazılı olup olmaması da ayrıca dikkate alınır.

Hesaba geçirilecektir kaydı neyi değiştirir?

Düzenleyen veya hamil, çekin ön yüzüne hesaba geçirileceğini anlatan bir kayıt koyarak nakit ödemeyi yasaklayabilir. TTK 805 kapsamında çek, hesaba alacak kaydı, havale veya takas gibi hesap işlemleriyle ödenir; bu işlem ödeme yerine geçer. Kaydın çizilmesi hüküm doğurmaz. Dolayısıyla özel çizgiyle hesaba geçirme kaydı birlikte bulunuyorsa her ikisinin sonucu değerlendirilmelidir.

Ancak kanun istisna da içerir. TTK 806, muhatabın iflası, ödemelerini tatil etmesi veya aleyhindeki icranın sonuçsuz kalması hâllerinde hesaba geçirilecek çek hamiline nakit ödeme isteme ve ödeme yapılmazsa başvurma hakkını kullanma imkânı tanır. Bu özel koşullar yokken yalnız hamilin nakde ihtiyaç duyması aynı sonucu doğurmaz. İstisnaya dayanılıyorsa ilgili olayı gösteren kayıt gereklidir.

Çeki teslim alacak işletme, ödeme kanalının kendi tahsil düzenine uygunluğunu teslim sırasında kontrol edebilir. Özel çizgide adı yazan bankayla işlem yapılması gereği sonradan fark edildiğinde tahsil süreci uzayabilir. Bu sebeple bankaya önceden çekin okunaklı görüntüsüyle danışılması yararlıdır. Bankanın sözlü açıklaması, çek üzerindeki kayıtları silme veya değiştirme yetkisi vermez; işlem belgenin mevcut hukuki durumuna göre yürütülmelidir.

Yanlış ödeme olursa hangi belgeler gerekir?

TTK 804 ve 805, ilgili ödeme sınırlamalarına aykırı davranan muhatap veya banka bakımından çek bedelini aşmayan zarar sorumluluğu öngörür. Tutarın tamamının her olayda kendiliğinden ödeneceği söylenemez; aykırılık, zarar ve bağlantı incelenir. Ödeme tarihi, alıcısı, tahsil yöntemi ve çek görüntüsü bu değerlendirmede önemlidir. Bankanın işlem açıklaması yazılı olarak istenebilir.

Örneğin çek üzerinde belirli banka adıyla iki çizgi ve ayrıca hesaba geçirme kaydı bulunsun. Hamil gişeden nakit istediğinde yalnız imzasını göstermesi yeterli değildir. Tahsil, kayıtların gerektirdiği kanala göre yürütülmelidir. Çekin kaybolduğu da ileri sürülüyorsa kaybolan çekin bankaya ibrazında ödeme tedbirleri ayrı değerlendirilir. Çizgili olması, kayıp çek bakımından gereken hukuki başvuruların yerine geçmez; teslim zinciri ve ibraz bilgileri birlikte korunmalıdır.

Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)

Hukuki kaynaklar

• Türk Ticaret Kanunu: 803–806. maddeler.