Aynı Zararı Birden Fazla Kişi Verirse Kimden İstenir?

Birden fazla kişi birlikte zarar vermişse veya aynı zarardan farklı hukuki sebeplerle sorumluysa, Türk Borçlar Kanunu'nun 61. maddesi uyarınca müteselsil sorumluluk uygulanabilir. Zarar gören, sorumluluğun kapsamı içinde alacağını borçlulardan birinden veya birkaçından isteyebilir. Ancak aynı zarar iki kez tahsil edilemez. Olay yerindeki herkesin otomatik borçlu olduğu düşünülmemeli; her kişinin sorumluluk dayanağı belirlenmelidir.

Aynı zarar şartı neden önemlidir?

Bir olay çevresinde farklı zararlar ortaya çıkabilir. Müteselsil sorumluluk değerlendirmesi, hangi kişilerin aynı zarar kaleminden sorumlu olduğuyla ilgilidir. Birinin sebep olduğu onarım gideriyle, başka kişinin sonradan ve bağımsız davranışıyla oluşan farklı kayıp her durumda tek borç gibi ele alınamaz. Zararın kapsamı ve neden-sonuç ilişkisi açıklanmalıdır.

Sorumluların hepsinin aynı davranışı yapması şart değildir. Bir kişi fiilen zararı verirken diğerinin kanundan doğan gözetim veya yapı sorumluluğu bulunabilir. Fakat farklı hukuki sebeplerin gerçekten oluştuğu gösterilmelidir. Sadece daha fazla ödeme imkânı bulunduğu için olayla hukuki bağlantısı olmayan kişi davaya eklenemez.

Zarar gören önce en kusurluya mı başvurur?

Müteselsil sorumluluğun koşulları gerçekleştiğinde, dış ilişkide zarar görenin mutlaka en ağır kusurluya başvurması veya önce bir kişinin malvarlığını tüketmesi genel bir şart değildir. Talep, her sorumlunun hukuken yükümlü olduğu kapsam içinde yöneltilir. Bazı kişiler açısından özel kanuni sınır veya başka bir sorumluluk kapsamı bulunabileceği unutulmamalıdır.

Bu imkân, davalıların iç ilişkideki paylarının önemsiz olduğu anlamına gelmez. Zarar görenle olan dış ilişki ile borçlular arasındaki paylaşım farklıdır. Örneğin yapı zararında müteahhit ve yapı denetim sorumluluğu ayrı dayanaklara sahip olabilir. Somut sorumluluk kurulmadan yalnız meslek unvanıyla sonuç çıkarılmaz.

Bir kişi ödeme yaparsa diğerine tekrar gidilir mi?

Ödeme, aynı zarar borcunu karşılaması ölçüsünde hesaba katılır. Kısmi ödeme yapılmışsa kalan tutarın istenmesi mümkündür; tamamen karşılanan zarar yeniden tahsil edilemez. Dosyada sigorta ödemesi, sulh bedeli veya icra tahsilatı varsa hangi alacağa ilişkin olduğu açıkça gösterilmelidir. Aynı tutarın farklı adlarla yinelenmesi önlenmelidir.

Bir borçluyla anlaşmanın diğerlerine etkisi, anlaşmanın kapsamına ve ilgili kurallara bağlıdır. “Bu kişiyle anlaştım, diğerlerine karşı haklarım mutlaka aynen durur” şeklinde genel varsayım kurulamaz. Ödenen tutar, ibra edilen kısım ve saklı tutulan talepler dikkatle okunmalıdır. Metnin sadece başlığına bakmak yeterli değildir.

Sorumlular kendi aralarında nasıl paylaşır?

TBK 62, paylaşımda bütün durum ve koşulların, özellikle kusurun ağırlığının ve yaratılan tehlikenin yoğunluğunun dikkate alınmasını öngörür. Bu nedenle iki sorumlu varsa borcun her zaman yarı yarıya paylaşılacağı söylenemez. Her kişinin olayın meydana gelmesindeki rolü araştırılır.

Kendi payından fazla ödeme yapan sorumlu, fazlalık için diğer müteselsil sorumlulara rücu edebilir. Bu iç hesap, zarar görenin talebini baştan zorunlu olarak aynı oranlara bölmesiyle özdeş değildir. Rücu hakkının kapsamı, yapılan ödeme ve iç pay üzerinden belirlenir. Süreler ve diğer sorumlulara bildirim yükümlülüğü ayrıca değerlendirilmelidir.

Kefillikle karıştırılmamalı

Haksız fiil veya kanuni sorumluluktan doğan müteselsil borç, bir başkasının sözleşme borcuna kefil olmaktan farklıdır. Müteselsil borçlu ve kefil ayrımı, sözleşmede kullanılan sözlerin neden tek başına yeterli olmadığını açıklar. Burada odak, aynı zarardan doğan birden çok sorumluluk sebebidir.

• Her zarar kalemi ayrı belirlenir ve belgelendirilir.
• Her kişinin fiili veya kanuni yükümlülüğü gösterilir.
• Önceki ödeme ve anlaşmalar hesaba katılır.
• Dış talep ile sorumluların iç paylaşımı ayrılır.

Dava hazırlığında olayın kronolojisi ve tarafların görevleri açık yazılmalıdır. Bilirkişi incelemesinin yalnız toplam zarar tutarını değil, gerektiğinde farklı kişilerin neden-sonuç bağlantısını da aydınlatması gerekir. Müteselsil talep, eksik delilin yerini tutmaz. Mahkeme her davalı yönünden sorumluluğun oluşup oluşmadığını değerlendirecektir.

Varsayımsal örnek: İki kişinin birlikte yaptığı hatalı çalışma tek bir makineye zarar versin. İkisinin de aynı zarardan sorumlu olduğu belirlenirse zarar gören borcun kapsamı içinde talebini yöneltebilir. Birinden alınan ödeme diğer talebin hesabında dikkate alınır. Ödemeyi yapanın diğer kişiye ne kadar dönebileceği ise kusur ve diğer koşullara göre ayrıca belirlenir.

Hukuki kaynaklar

• Türk Borçlar Kanunu — m.61–62,73,163,166,168.