Ceza Soruşturmasında DNA ve Beden Örneği Hangi Şartlarla Alınır?

Bir ceza soruşturmasında kişiden tükürük, saç veya kan örneği istenmesi ciddi bir mahremiyet meselesidir. “DNA testi isteniyor” sözü tek başına hangi kararın verildiğini anlatmaz. Şüpheliden örnek alınması, mağdur veya başka kişiden örnek alınması ve olay yerindeki maddeden moleküler genetik inceleme yapılması ayrı usul hükümlerine bağlıdır.

Kısa cevap ve hukuki ölçüt

CMK 75 şüpheli ve sanık üzerinde beden muayenesi ve örnek alınmasını; 76 diğer kişilerden örnek alınmasını; 78 ve 79 moleküler genetik inceleme ile karar usulünü düzenler. İşlemin suçla bağlantısı, gerekli ve ölçülü olup olmadığı, kim tarafından hangi yöntemle yapılacağı ve kararın gerekçesi incelenir. Örnek, soruşturmanın aydınlatılması amacı dışında sınırsız bir veri toplama yetkisi sağlamaz. Sağlık bakımından tehlike doğurmaması ve kişilik haklarının korunması da usulün parçasıdır. Tam değerlendirme için isnat edilen suç ve alınmak istenen örnek türü bilinmelidir.

Hangi kayıtlar belirleyici?

Örnek alma kararı veya istem yazısı, imza, laboratuvar sevk zinciri, kimlik tespiti, mühür numarası ve analiz raporu toplanır. Numunenin kimden, ne zaman ve hangi personel tarafından alındığı; olay yerinden alınan örnekle hangi karşılaştırmanın yapıldığı görülebilmelidir. Karışık DNA profili bulunması tek başına kişinin fiili işlediği anlamına gelmez. Laboratuvar raporunun olasılık ifadesi, istatistik yöntemi ve bulaşma ihtimali gerekiyorsa uzmanla tartışılır. Sağlık bilgilerinin gereksiz dosyalara taşınmaması da gözetilir.

Başvuru ve dosya planı

İlgili kişiye işlemin hukuki dayanağı ve karar örneği açıklattırılır; müdafi veya vekil dosyaya erişim koşulları içinde karar ve raporu inceler. Usule aykırılık iddiası varsa hangi işlemde hangi güvenceye uyulmadığı somutlaştırılır. Analize dayanılarak hüküm kurulacaksa raporun taraflarca tartışılmasına olanak sağlanması istenir. Birinin “örnek vermeyi reddet” tavsiyesine dayanarak fiziksel direnç göstermek yerine hak ve başvuru yollarının somut dosyada değerlendirilmesi gerekir. Sonraki imha ve kayıt işlemleri de kararın niteliğine göre izlenir.

Somut bir örnek

Örneğin apartman girişinde bulunan kan örneği şüphelininkiyle eşleşti denilsin; şüpheli aynı apartmanda sürekli yaşadığını ve günler önce elini kestiğini belgeliyor. DNA eşleşmesi, örneğin ona ait oluşu konusunda veri sağlayabilir; kanın suç anında bırakıldığını kendiliğinden kanıtlamaz. Olay saati, örneğin yeri, temizlik kayıtları ve alternatif açıklamalar birlikte incelenir. Buna karşılık olay yerinde yalnız şüphelinin bulunabileceği özel bir noktadan alınan örnek farklı ağırlık taşıyabilir.

Sınırlar ve olası itirazlar

Örnek alma işleminin hukuka uygunluğu ile raporun ispat gücü iki ayrı başlıktır. “DNA yüzde yüz suçluluğu kanıtlar” veya “rıza yoksa hiçbir numune alınamaz” biçimindeki mutlak iddialar yanıltıcıdır. Bir kişinin beraatinden sonra genetik verilerin saklanması veya silinmesi de ayrıca düzenlenen bir meseledir. Sorununuzu doğru yere yöneltmek için önce karardaki işlem türünü ve verinin hangi amaçla kullanıldığını belirlemek gerekir.

Dosyada gözden kaçan ayrıntılar

CMK 75/1 uyarınca şüpheli veya sanıktan örnek alınmasına hâkim veya mahkeme karar verir; gecikmede sakınca bulunan hâlde savcının verdiği karar yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulmalı, hâkim veya mahkeme de yirmi dört saat içinde karar vermelidir. Onaylanmayan kararla elde edilen delil kullanılamaz. Üst sınırı iki yıldan az hapis gerektiren suçlarda aynı maddede belirtilen iç muayene ve biyolojik örnek alma yapılamaz. Moleküler genetik incelemenin ayrıca CMK 79 uyarınca hâkim kararı gerektirdiği unutulmamalıdır; örnek alma kararı her analizi kapsamaz. CMK 80 ise 7589 sayılı Kanun'la 2026'da değişti: inceleme sonucu kimlikten arındırılmış sisteme kaydedilir; bazı kararların kesinleşmesiyle derhâl, diğer hâllerde kesinleşmeden yirmi yıl sonra yok edilir. Saklama amacı kalkmışsa veya haklı neden varsa hâkim ya da mahkemeden silme istenebilir. Eski tarihli kanun PDF'inde yazan imha rejimini güncel kural diye uygulamak hatalıdır.

Sık sorulan sorular

Olay yerinde DNA'm çıkması mahkûmiyet için yeterli mi?

Tek başına otomatik değildir. Örneğin bırakılma zamanı, yeri, bulaşma olasılığı ve diğer deliller birlikte değerlendirilir.

Mağdurdan da beden örneği alınabilir mi?

Kanundaki koşullarda diğer kişilerden örnek alınması gündeme gelebilir; bu işlem şüpheliye yönelik usulle aynı varsayılarak yürütülemez.

Sonuç

Numunenin alınma kararı, laboratuvar incelemesi ve sonucun saklanması üç ayrı denetim noktasıdır. CMK 75, 79 ve 2026'da değişen 80. madde birlikte okunarak hangi makamın hangi aşamada yetkili olduğu saptanmalıdır. Analiz sonucunun varlığı, olayla ve zamanla kurulan bağın ayrıca ispatını gereksiz kılmaz.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

İlgili okumalar

• Beraat Ettim: DNA ve Genetik İnceleme Kaydım Ne Zaman Silinir?
• Telefon İncelemesi, İmaj Alma ve Dijital Delillerin Hukuka Uygunluğu

Hukuki dayanak

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu
• 7589 sayılı 2026 yargı değişikliği, TBMM kanun metni