Bilirkişinin Yerinde İncelemesinde Taraflar Bulunabilir mi?

Bilirkişinin görüşünü açıklamak için bir şey üzerinde inceleme yapması zorunluysa HMK 278/4 uyarınca mahkeme kararıyla gerekli incelemeyi yapabilir; bu işlem sırasında taraflar da hazır bulunabilir. Taraflardan bilgi alma yönünden ayrıca 278/3’ün sınırı vardır: Mahkemenin uygun bulması gerekir ve bir taraf bulunmaksızın diğerinin dinlenemeyeceği bilirkişiye önceden hatırlatılır. Bu hükümler, yalnız karşı tarafın özel uzmanla yaptığı ziyaretin mahkeme işlemi sayılacağı anlamına gelmez.

Görevlendirme ve inceleme kararı birlikte okunur

Bilirkişi görevini mahkemenin sevk ve idaresi altında yürütür. Görev alanı veya sınırı hakkında tereddüt ederse mahkemeden açıklama isteyebilir. Taraflar da yapılan işlemin hangi dosya ve hangi sorular için olduğunu bilmelidir. Bir araç, cihaz, yapı veya başka eşya incelenecekse inceleme konusu açık tutulur. Mahkemenin verdiği sınır, kişinin ilgisiz bütün evrakını araştırma yetkisi gibi genişletilmez.

Görevlendirme yazısı ve inceleme kararı birbirinden farklı kayıtlar olabilir. Bilirkişinin atanmış olması, dosyadan bağımsız her yerde her işlem yapabileceğini otomatik göstermez. Eşyanın bulunduğu yer, teknik hazırlık ve kimde olduğu mahkemeye açıklanabilir. İlgili karar ve işlem bilgisi görülmeden, tek tarafın söylediği tarihin kesin mahkeme inceleme günü olduğu varsayılmaz.

Taraflar hazır bulunabilir

278/4, inceleme işleminin icrası sırasında tarafların hazır bulunma imkânını açıkça tanır. Taraf, inceleme konusundaki kaydı veya teknik ayrıntıyı uygun biçimde açıklayabilir; işlemin düzenini engelleyemez. Bir tarafın işlemde bulunma imkânıyla raporun bütün sonucunu belirleme yetkisi aynı değildir. Bilirkişi mahkemeye bağlı görevini yerine getirir ve teknik görüşünün dayanaklarını gösterir.

Örneğin uyuşmazlık belirli makinenin arızasına ilişkinse taraf cihazın kimliğini, önceki servis kaydını ve değişen parçayı açıklayabilir. İşlemden sonra farklı cihazın incelendiği iddiası çıkmaması için doğru seri veya kimlik kaydı önemlidir. İncelemede eşyanın bir bölümü görülememişse bu durum mahkemeye açıklanır. Sırf hazır bulunulmuş olması, bütün teknik eksikliklerin giderildiği anlamına gelmez.

Bir tarafın özel olarak dinlenmesi farklıdır

Bilirkişi inceleme için ihtiyaç duyarsa mahkemenin uygun bulması koşuluyla tarafların bilgisine başvurabilir. 278/3, bir tarafın bilgisine başvurulacağı durumda diğerinin yokluğunda dinleme yapılamayacağının önceden hatırlatılmasını öngörür. Tarafın dosyaya usulüne uygun belge sunmasıyla, diğer taraftan gizli özel görüşmede uyuşmazlığa ilişkin bilgi vermesi aynı işlem olarak görülmemelidir.

Konu yanlış anlaşılırsa gerçek kayıt üzerinden açıklanır: görüşme veya dinleme ne zaman olmuş, kim bulunmuş, ne anlatılmış ve rapora nasıl yansımış? Genel bir “bilirkişi karşı tarafla konuştu” suçlaması her ayrıntıyı kanıtlamaz. İnceleme ve bilgi alma usulüne ilişkin itiraz mahkemeye yöneltilir. Bilirkişiye kişisel baskı kurmak, karar ve kayıt denetiminin yerini tutmaz.

Keşif ile bilirkişinin incelemesi karıştırılmaz

Mahkeme Keşfi İçin Eve Girilmesine İzin Verilmezse Ne Olur? mahkeme keşfine girişin engellenmesi ve HMK 291 sonuçlarını anlatır. Hâkim yönetimindeki keşifle burada 278 kapsamında ele alınan bilirkişinin şey üzerindeki incelemesi bağlantılı olabilir; fakat her işlem aynı karar ve yaptırımla yürütülmez. Kararın gerçek niteliği belirlenmeden bütün konut ziyaretlerine aynı yükümlülük uygulanmaz.

Hukuk Davasında Bilirkişi Raporuna İtiraz ve Ek Süre Nasıl İstenir? sonradan rapor verilmişse itiraz ve açıklama istemini ele alır. Yerinde inceleme hakkındaki sorun, rapordaki hangi sonucu etkilediğiyle birlikte gösterilebilir. Görevlendirme, mahkeme kararı, işlem kaydı, taraf açıklaması ve rapor birlikte incelenir. Doğru takip, hazır bulunma imkânını ve bilgi alma sınırını korurken teknik görevin mahkeme denetiminde kalmasını sağlar.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Hukuki kaynaklar

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — Adalet Bakanlığı — HMK m. 278