İyiniyetli Zilyedin Elindeki Eşya Kazara Bozulursa Bedel Öder mi?

İyiniyetli zilyedin geri vermesi gereken eşya elindeyken hasara uğramış olabilir. Türk Medeni Kanunu’nun 993. maddesi, iyiniyetli zilyedin şeyin kaybedilmesinden, yok olmasından veya hasara uğramasından sorumlu olmayacağını düzenler. Ancak bu hükme dayanılabilmesi için gerçekten iyiniyetli zilyetlik durumu bulunmalıdır. Eşyayı kiracı, saklayan veya ödünç alan sıfatıyla teslim alan kişinin ayrı sözleşme borçları aynı cümleyle ortadan kaldırılamaz.

İyiniyet hangi konuda aranır?

Zilyetlik, eşya üzerinde fiilî hâkimiyeti ifade eder. İyiniyet ise kişinin dayandığı hakkın önündeki engeli bilmemesi ve somut koşulların gerektirdiği özeni göstermesiyle ilgilidir. Sadece kötü amaç taşımadığını söylemek yeterli değildir. Kişi eşyayı başkasından edinmiş, kendi hakkı bulunduğuna haklı biçimde inanmış olabilir; bunun olayın belgeleriyle değerlendirilmesi gerekir.

Örneğin alıcının satıcının tasarruf yetkisi olmadığını bilmediği bir edinim tartışılabilir. Satış belgesi, ödeme, eşyanın kaynağı ve alıcının öğrenebileceği olgular birlikte incelenir. Sahiplik engelini baştan bilen kişi, eşyanın sonradan kazara hasar gördüğünü söyleyerek kendisini iyiniyetli yapamaz. İyiniyet ile hasarın kasıtlı veya kazara olması farklı sorulardır; ikisi ayrı ele alınmalıdır.

Kullanım karşılığı ile eşyanın hasarı farklı kalemlerdir

993. maddenin ilk fıkrası, iyiniyetli zilyedin karineyle mevcut hakkına uygun kullanma veya yararlanma nedeniyle geri verme alacaklısına tazminat ödememesini düzenler. İkinci fıkra ise kayıp, yok olma ve hasarı konu alır. Kullanımdan yararlanma hesabı ile fiziksel zarar bedeli ayrı gösterilmelidir. Kişinin sahip olduğunu sandığı hakkın kapsamına uygun davranıp davranmadığı da belirlenir.

Malik gibi edinildiği düşünülen taşınırla yalnız dar bir kullanım hakkına dayanan eşya aynı kapsamda incelenmez. Ayrıca hüküm, kişinin başkasına zarar veren bütün davranışlarına sınırsız koruma sağlamaz. Uyuşmazlıkta hangi talebin eşyanın geri verilmesine, hangisinin bağımsız bir hukuki ilişkiye dayandığı ayrılmalıdır. Tek toplam tazminat rakamı kullanılması, her kalemin dayanağının açıklanmasını gereksiz kılmaz.

Emanet alan neden ayrıca değerlendirilir?

Eşyayı korumak için teslim alan saklayanın yükümlülüğü, sözleşmeden doğabilir. Aynı şekilde kiracının özen ve iade borcu ya da ödünç alanın kullanım sınırları ayrı hükümlere tabidir. Bu kişiler sırf fiilen zilyet oldukları ve iyi davranmaya çalıştıkları için 993. maddeyle bütün sözleşme sorumluluğundan kurtulmuş sayılmaz. Teslim sebebi öncelikle belirlenmelidir.

Eşyanın kimden, hangi amaçla ve hangi koşullarda alındığını gösteren yazışmalar önemlidir. “Bir süre sende dursun” açıklamasıyla mülkiyetin devredildiği sanılarak teslim alınma aynı olay değildir. Sözleşme borcu bulunuyorsa zarar, koruma biçimi, kusur ve özel sözleşme hükümleri kendi çerçevesinde incelenir. Bu yazı, teslim sözleşmelerindeki tüm zararları kaldıran genel bir istisna anlatmaz.

İyiniyet sonradan sona ererse

Hak sahibinin talebi, mahkeme belgesi veya başka bilgi, kişinin hak durumuna ilişkin bilgisini değiştirebilir. Bu nedenle edinme tarihi, öğrenme ve hasar tarihi ayrı sıraya konulmalıdır. İyiniyetli dönemle sonraki dönem aynı biçimde değerlendirilemez. İyiniyetli olmayan zilyedin sorumluluğunu düzenleyen 995. madde, haksız alıkoyma zararı ve ürünler bakımından farklı bir sistem içerir.

Başkasının malına yapılan masrafların geri istenmesi, geri vermede masraf isteminin ayrıca hangi şartlara bağlı olduğunu açıklar. Kaybolmuş eşyanın alıcıdan geri alınması, eşyanın önceki hak sahibince kimden geri istenebileceğini ele alır. Zarar tartışmasında edinme belgesi, hakka ilişkin bildirimler, eşyanın önceki durumu, olay raporu ve teslim sebebi birlikte incelenmelidir. Bu kayıtlar hem iyiniyet dönemini hem talebin gerçek hukuki dayanağını ortaya koyar.

Resmî kaynaklar: Türk Medeni Kanunu (4721)

Hukuki kaynaklar

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — ÇSGB — m.3,973–974,993–995