Hukuk Davasında Yakın Akraba Tanıklık Yapmak Zorunda mı?

Hukuk davasında akraba tanıklığı bakımından bazı yakınlara çekinme hakkı tanınmıştır. Ancak her akrabalık ve her uyuşmazlık aynı sonucu doğurmaz. HMK 248'deki kişi grupları, 251'deki istisnalar ve 252'deki bildirim usulü birlikte uygulanır. Tanığın sadece “taraf akrabam” diyerek davetiyeyi yok sayması, kanuni çekinme hakkının usulüne uygun kullanılmasının yerine geçmez.

Hangi yakınlar kişisel nedenle çekinebilir?

Taraflardan birinin nişanlısı, evlilik sona ermiş olsa da eşi, kendisi veya eşinin altsoyu ve üstsoyu düzenlemede yer alır. Evlatlık bağı bulunanlar ile üçüncü derece dahil kan ve kayın hısımları da kapsamdadır. Kayın hısımlığını kuran evliliğin sona ermesi, maddede belirtilen korumayı kendiliğinden kaldırmaz. Koruyucu aile ilişkisi için de özel düzenleme vardır.

Gündelik dilde “yakın akraba” denilen kişinin hukuki hısımlık derecesi farklı olabilir. Kardeş, amca ve kuzen aynı derecede değildir. Bu nedenle başvuruda yalnız aile içinde kullanılan hitap değil, tarafla aradaki bağ açıklanmalıdır. Nüfus kayıtları veya ilgili hukuki ilişkiyi gösteren belgeler, çekinme sebebinin değerlendirilmesine yardımcı olur.

Çekinme hakkı tanıklık yasağı değildir

Koruma kapsamındaki kişinin beyanının hiçbir koşulda alınamayacağı söylenemez. Çekinme hakkı, belirli koşullarda tanıklık yapmaktan kaçınabilme imkânıdır. Hâkim kişisel çekinme sebebi bulunan tanığa hakkını önceden hatırlatır. Tanık hakka rağmen anlatımda bulunacaksa gerçeği söyleme ve tanıklık usulüne ilişkin yükümlülükler devam eder.

Akrabalık, verilen beyanın otomatik doğru veya otomatik değersiz sayılmasını da sağlamaz. Tanığın olayı nasıl öğrendiği, doğrudan görüp görmediği ve diğer delillerle ilişkisi önemlidir. Çekinme hakkının varlığıyla dinlenmiş beyanın ispat bakımından değerlendirilmesi iki ayrı incelemedir. Taraf, yalnız aile bağından hareketle bütün anlatımı yok saydıramaz.

Ailevi mali uyuşmazlık istisnası

HMK 251, kişisel çekinme dahil bazı sebepler için istisnalar getirir. Aile bireyleri arasında ailevi ilişkilerden kaynaklanan mali uyuşmazlıklara ilişkin vakıalar bunlar arasındadır. Dolayısıyla “kardeşim taraf olduğu için hiçbir soruya cevap vermem” şeklinde her dosyaya uygulanacak genel bir kural yoktur. Uyuşmazlığın kaynağı ve sorulan olay birlikte değerlendirilir.

Bir hukuki işlem yapılırken tanık olarak bulundurulan kişinin o işlemin esası ve içeriği; aile bireylerinin doğum, ölüm veya evlenmelerinden kaynaklanan olaylar; tarafın hukuki selefi veya temsilcisi olarak yapılan işler de maddede düzenlenir. Bu istisnalar, kendini suçlama gibi başka çekinme nedenlerinin tamamını sınırsız biçimde ortadan kaldıran genel bir düzenleme olarak okunmamalıdır.

Çekinme nasıl bildirilir?

Tanık, sebebini ve bunu haklı gösterecek delilini dinleneceği günden önce yazılı olarak veya davet edildiği duruşmada sözlü biçimde bildirir. Sebep ve dayanaklarını önceden bildiren tanığın belirlenen gün mahkemeye gelmek zorunda olmadığı 252. maddede açıklanmıştır. Mahkeme, duruşmada bulunan tarafları dinleyerek çekinmenin haklılığına karar verir.

Bu nedenle dosya numarası bulunmayan, sadece taraflardan birine gönderilmiş mesajla yetinmek uygun değildir. Başvurunun mahkemeye ulaştığı ve hangi gerekçeyi içerdiği kaydedilmelidir. Mahkeme çekinmeyi kabul etmezse karar ve sonraki çağrı ayrıca takip edilir. Kanuni neden bulunmadan direnmenin usuli sonuçları vardır; parasal yaptırımların tutarı güncel düzenlemeye göre ayrıca kontrol edilmelidir.

Ceza tanıklığıyla aynı kurallar uygulanmaz

ceza davasında tanıklıktan çekinme ayrı kanuna dayanır. Hukuk davasına çağrılan kişinin ceza yargılamasındaki bir açıklamayı aynen uygulaması yanlış sonuca yol açabilir. kendisini suçlayan sorulara cevap vermeme meselesinde ise hangi sorunun hangi tehlikeyi doğurduğu ayrıca açıklanmalıdır. Akrabalık ve ceza tehdidi farklı dayanaklar olabilir.

Varsayımsal olarak bir kişinin kardeşinin işyeri teslimini gördüğünü düşünelim. Önce kardeşlik nedeniyle çekinme hakkı değerlendirilir; işlem sırasında özel olarak tanık bulundurulma gibi istisna bulunup bulunmadığı araştırılır. Dosyanın yalnız taraf isimlerine bakarak cevap verilmez. Davetiye, aile bağı ve tanıklığın istenen konusu birlikte hazırlandığında mahkemenin yapacağı değerlendirme somutlaşır. Başka bir aile üyesinin daha önce aynı dosyada çekinmiş olması, her tanık için aynı gerekçenin bulunduğunu veya aynı kararın verileceğini göstermez.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Hukuki kaynaklar

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.245,247–255; çekinme sebepleri, istisnalar, bildirim ve inceleme.