Zorda Kalıp Çok Ucuza Satılan Mal Geri Alınabilir mi?

Bir malın piyasa değerinden düşük bedelle satılmış olması, sözleşmenin her durumda iptal edilebileceğini göstermez. Türk Borçlar Kanunu’nun 28. maddesindeki aşırı yararlanma için açık oransızlıkla birlikte zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılması aranır. Bu koşullar varsa kişi sözleşmeyle bağlı olmamayı veya sözleşmeyi koruyarak dengesizliğin giderilmesini isteyebilir. Sadece sonradan pişmanlık yeterli değildir.

Fiyat farkı hangi tarihte değerlendirilir?

Karşılıklı edimler arasındaki açık oransızlık, sözleşmenin kurulma koşulları dikkate alınarak incelenir. Satıştan yıllar sonra malın değerinin artması, başlangıçta mutlaka aşırı yararlanma olduğunu kanıtlamaz. Aynı şekilde ilan sitelerinde görülen tek yüksek fiyat, o günkü gerçek piyasa değerini kesinleştirmez. Satılan malın durumu, özellikleri ve işlem tarihindeki ekonomik karşılığı araştırılır.

Taşınmazda konum, kullanım durumu ve değer üzerinde etkili kayıtlar; taşınırda yaş, hasar ve teknik özellikler önem taşıyabilir. Bilirkişi değerlendirmesi gerekebilir. Kanun her dosyaya uygulanacak sabit bir yüzde farkı belirlemez. “Yarısından ucuza satıldıysa otomatik geçersizdir” türü tek eşikli ifadeler, bütün hukuki incelemenin yerini tutmaz.

Zor durum ve karşı tarafın yararlanması

Acil para ihtiyacı bulunması tek başına bütün düşük bedelli satışları ortadan kaldırmaz. Karşı tarafın bu durumdan yararlanarak açık dengesizliği sağlaması da ortaya konulmalıdır. Zor durumun sözleşme yapılmasına etkisi, seçeneklerin niteliği ve tarafların bilgi durumu değerlendirilir. Düşüncesizlik veya deneyimsizlik iddiasında da hangi somut olgunun kullanıldığı açıklanmalıdır.

Örneğin belirli bir zorunlu ödeme için kısa sürede paraya ihtiyaç duyan kişinin durumunu bilen alıcının, bu baskıyı çok düşük bedeli kabul ettirmek için kullanması tartışılabilir. Buna karşılık tarafların malın mevcut kusurlarını bilerek yaptığı gerçek pazarlık aynı sonuca götürmeyebilir. Sert pazarlık ile kanunun aradığı aşırı yararlanma birbirine eşit değildir.

İki farklı hukuki seçenek vardır

Zarar gören, olayın özelliğine göre sözleşmeyle bağlı olmadığını diğer tarafa bildirip verdiği edimin geri verilmesini isteyebilir. Diğer seçenek, sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini talep etmektir. Bu ikinci yol, mutlaka malın geri dönmesini istemek zorunda olunmadığını gösterir. Hangi seçeneğin istendiği açık ve tutarlı kurulmalıdır.

Mal devredilmiş, karşı bedel alınmış veya üçüncü kişi hakları doğmuş olabilir. İade seçeneğinde karşılıklı edimlerin durumu ayrıca hesaplanır. Tapulu taşınmazda mülkiyetin düzeltilmesine ilişkin talep ile yalnız fiyat farkı talebi aynı usule indirgenemez. Somut işlem ve istenen hukuki sonuç, görev ve yetki incelemesinde önem taşır.

Bir yıl hangi olaydan başlar?

Düşüncesizlik veya deneyimsizlikte bir yıllık süre bunların öğrenilmesinden; zor durumda kalmada ise zor durumun ortadan kalkmasından başlar. Her iki durumda da sözleşmenin kurulmasından itibaren beş yıllık üst sınır vardır. Bir yıllık sürenin her olayda satış tarihinden başladığını söylemek yanlış olur; fakat beş yıllık sınır da gözden kaçırılamaz.

Sözleşme tarihi, zor durumun sona ermesi veya diğer hâllerde öğrenme tarihi belgeleriyle ayrı kaydedilmelidir. Uzlaşma görüşmesi yapılması, kanuni sürenin her durumda kendiliğinden korunduğu anlamına gelmez. Hakkın kullanılması ve gerekiyorsa dava adımları, hangi tarihin ispat edilebildiği dikkate alınarak geciktirilmeden değerlendirilmelidir.

Hangi kayıtlar iddiayı destekler?

İşlem tarihindeki değer belgeleri, ödeme ihtiyacını gösteren kayıtlar, pazarlık yazışmaları ve karşı tarafın durumu bildiğini ortaya koyan olgular birlikte incelenir. Yalnız düşük tapu bedeli veya aile içindeki anlatımlar bütün koşulları ispatlamayabilir. Sözleşmeden sonra oluşan aşırı ifa güçlüğü ise başka bir hukuki kurumdur. Başlangıçtaki sömürü iddiasıyla sonradan değişen ekonomik koşullara dayalı uyarlama talebi birbirinden ayrılmalıdır. Satışın bir temsilci aracılığıyla yapılmış olması da yetki ve davranış incelemesi gerektirebilir. Dosyada fiyat farkı, zor durum ve karşı tarafın yararlanması ayrı başlıklarla belgelenirse, yalnız düşük bedele dayanan soyut bir itirazdan farklı olarak hangi koşulun ileri sürüldüğü anlaşılır.

İlgili hukuki açıklamalar

Dövizle İşyeri Kirasında Uyarlama Davası ve Aşırı İfa Güçlüğü; Arabuluculukta İmzalanan Anlaşma Baskı veya Yanılma Nedeniyle İptal Edilebilir mi?.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — Bakanlık nüshası: m.28.