İşçi Gelecekteki Maaşını Borcu İçin Devredebilir mi?

Gelecekteki maaş alacağını borç karşılığında başkasına devretmek, işçinin imza atmasıyla geçerli hale gelmez. Türk Borçlar Kanunu'nun 410. maddesi gelecekteki ücret alacaklarının devrini ve rehnini geçersiz sayar. Doğmuş ücret için de sınırsız bir serbestlik yoktur: ücretin dörtte birinden fazlasının başkasına devredilmesi yasaklanmıştır. İş Kanunu'nun 35. maddesi aylık ücret bakımından aynı korumayı içerir. Dolayısıyla “borç bitene kadar bütün maaşımı alabilirsin” belgesi, ücretin tamamını serbestçe alacaklıya geçiren bir yetki değildir.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Temlik belgesi neyi değiştirir: Alacağın devrinde işçi, işverenden istemeye yetkili olduğu alacağı başka bir kişiye aktarmayı amaçlar.
• Dörtte bir sınırı nasıl anlaşılmalı: Kanunun koruduğu şey, çalışan ve ailesinin geçimini sağlayan ücretin tamamının önceden elden çıkarılmamasıdır.
• İcra hacziyle gönüllü devir aynı işlem mi: Maaş haczinde ödeme, icra müdürlüğünün işverene gönderdiği işlem doğrultusunda yapılır.
• İşveren maaşı üçüncü kişiye göndermişse: Önce devir belgesinin tam nüshası, ilgili bordro ve ödeme kaydı alınmalıdır.

Temlik belgesi neyi değiştirir?

Alacağın devrinde işçi, işverenden istemeye yetkili olduğu alacağı başka bir kişiye aktarmayı amaçlar. Bu işlem, işçinin maaşı hesabına yattıktan sonra kendi borcunu ödemesinden farklıdır. Devir belgesi işverene gönderildiğinde üçüncü kişi ücretin doğrudan kendisine ödenmesini isteyebilir; ancak bu istem önce ücretin korunmasına ilişkin kurallarla karşılaştırılır. Belgenin noterlikte düzenlenmiş olması da kanuni yasağı ortadan kaldırmaz.

Ücretin hangi döneme ait olduğu bu nedenle belirleyicidir. Henüz çalışılmamış ayların maaşı ile çalışma karşılığında doğmuş fakat ödeme günü beklenen alacak birbirine karıştırılmamalıdır. Belgedeki “mevcut ve doğacak bütün haklarım” ifadesi her alacak kalemini aynı hukuki sonuca bağlamaz. Ücret, masraf karşılığı ve iş sözleşmesi sona erdiğinde doğabilecek başka alacaklar ayrı ayrı nitelendirilmelidir.

Dörtte bir sınırı nasıl anlaşılmalı?

Kanunun koruduğu şey, çalışan ve ailesinin geçimini sağlayan ücretin tamamının önceden elden çıkarılmamasıdır. Doğmuş ücrette dörtte bir sınırı bulunması, gelecekteki bütün maaşların dörtte birinin de peşinen devredilebileceği anlamına gelmez. Gelecekteki ücret için ayrıca getirilen geçersizlik hükmü uygulanır. Birbirinden ayrı bu iki kuralın yalnız oran belirtilerek tek cümleye indirilmesi yanlış sonuç doğurur.

Nafaka alacaklılarının hakları saklı tutulmuştur. Ayrıca işçinin bakmakla yükümlü olduğu aile bireyleri için hakim tarafından belirlenen miktara ilişkin özel düzenleme vardır. Bu istisnalar, sıradan ticari borcun alacaklısının kendisini nafaka alacaklısı gibi görmesine izin vermez. Borcun niteliği, belgenin kapsamı ve ilgili karar birlikte değerlendirilir; her kesinti aynı sıraya ve aynı sınıra tabi varsayılmaz.

İcra hacziyle gönüllü devir aynı işlem mi?

Maaş haczinde ödeme, icra müdürlüğünün işverene gönderdiği işlem doğrultusunda yapılır. Temlikte ise alacaklı özel bir devir belgesine dayanır. Dosyaya gelen haciz yazısını, özel imzalı bir ödeme talimatıyla eş tutmak doğru değildir. Birden fazla icra dosyasının bulunması ayrıca maaş haczinde kesinti sırası kurallarıyla değerlendirilir. Temlik belgesi, bu kuralları kendiliğinden değiştiren bir icra kararı değildir.

İşverenin işçiye verdiği avansı sonraki hesapta göstermesi de ayrı bir konudur. İşçi, işverenin kesintiyi avans mahsubu, ücret temliki veya zarar karşılığı olarak mı yaptığını öğrenmelidir. avansın ücret hesabındaki yeri incelenmeden bütün kesintilere tek ad vermek, itirazın yanlış gerekçeye dayanmasına neden olabilir.

Belgede yalnız “ödeme talimatı” yazması, içeriğin ücret devri olup olmadığını incelemeyi gereksiz kılmaz. Alacaklının işverenden doğrudan talepte bulunup bulunmadığı, talimatın hangi aylara yayıldığı ve işçinin ücret alacağı üzerindeki hakkını devretmeyi amaçlayıp amaçlamadığı araştırılır. İmzalanan belgenin bütün sayfaları korunmalı; yalnız son imza sayfasıyla değerlendirme yapılmamalıdır. Sonradan eklenen tutarlar veya dönemler varsa belgenin önceki nüshaları karşılaştırılır.

İşveren maaşı üçüncü kişiye göndermişse

Önce devir belgesinin tam nüshası, ilgili bordro ve ödeme kaydı alınmalıdır. Çalışan hangi ayın ücretinden ne kadar eksildiğini, paranın kime gittiğini ve işverenin hangi belgeye dayandığını yazılı olarak sorabilir. Ücretin banka hesabına hiç yatırılmamasıyla yatırıldıktan sonra çalışanın kendi ödeme emriyle gönderilmesi aynı olay değildir. Banka işlem açıklaması bu ayrımı aydınlatır.

Örnek: İşçi, aldığı kişisel borca karşılık gelecek on iki ayın maaşını alacaklıya bıraktığını imzalamış olsun. Alacaklı belgeyi işverene verince gelecekteki ücret yasağı gündeme gelir. Bununla birlikte belgenin geçersizliği, alınan borcu otomatik olarak silmez. Borç ilişkisinin varlığı ve ücretin devrinin geçerliliği ayrı değerlendirilir. İşçinin açıklamasında bu iki konuyu ayırması, hem eksik ücret talebini hem borç hesabını doğru kurmasını sağlar.

Resmî kaynaklar: İş Kanunu (4857)

Hukuki kaynaklar

• Türk Borçlar Kanunu: m.410.
• İş Kanunu: m.35.