Acil Hastaya Rızası Olmadan Müdahale Edilebilir mi?

Hastanın rızasının alınamadığı, hayati tehlikesinin bulunduğu ve bilincinin kapalı olduğu acil durumda gerekli tıbbi müdahale rızaya bağlı değildir. Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 24. maddesi, organ kaybına veya organın işlevini yitirmesine yol açacak durumları da düzenler. Bu istisna, bütün acil başvurularda sınırsız işlem yetkisi vermez. Tıbbi zorunluluk, yapılması gereken müdahale ve hastanın iradesini açıklama durumu birlikte değerlendirilir.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Acil servis kaydı tek başına yeterli mi: Bir kişinin acil servise başvurmuş olması, o kişinin her işlem için rıza veremeyecek durumda olduğunu göstermez.
• Yakının bulunmaması müdahaleyi durdurur mu: Kanundaki acil koşullar gerçekleştiğinde gerekli müdahalenin yalnız yakına ulaşmak amacıyla geciktirilmesi beklenmez.
• Hangi kayıtlar tutulmalıdır: Hastanın başvuru durumu, bilinç ve yeterlik değerlendirmesi, tehlikenin niteliği, yapılan işlemler ve zaman bilgileri kayıtta yer almalıdır.
• Bilinç açıldığında ne değişir: Yönetmelik, bilinci açılan hastanın sonraki müdahaleleri için yeterliği ve ifade gücüne göre rıza işlemlerine başvurulmasını açıkça belirtir.

Acil servis kaydı tek başına yeterli mi?

Bir kişinin acil servise başvurmuş olması, o kişinin her işlem için rıza veremeyecek durumda olduğunu göstermez. Bilinci açık, bilgiyi anlayabilen ve kararını açıklayabilen hasta bakımından normal rıza süreci önemini korur. Acil müdahale istisnasına dayanılıyorsa hangi tehlikenin bulunduğu ve rızanın neden alınamadığı somutlaştırılmalıdır. “Acil hasta” başlığı, tıbbi kayıtların yerine geçen genel gerekçe değildir.

Yeterlik değerlendirmesi de yalnız hastanın konuşabiliyor olmasına indirgenemez. Önerilen işlemi ve reddetmenin sonuçlarını anlayıp değerlendirebilmesi önemlidir. Buna karşılık yaşlılık, engellilik veya iletişim güçlüğü tek başına iradeyi yok sayma sebebi değildir. Uygun bilgilendirme ve iletişim yöntemleri kullanılmalıdır. Hastanın yeterliğiyle yakınlarının kararına başvurulması ihtiyacı ayrı sorulardır.

Yakının bulunmaması müdahaleyi durdurur mu?

Kanundaki acil koşullar gerçekleştiğinde gerekli müdahalenin yalnız yakına ulaşmak amacıyla geciktirilmesi beklenmez. Yönetmelik, durumun kayda alınmasını ve mümkünse hazır bulunan yakına veya kanuni temsilciye bilgi verilmesini düzenler. Bu mümkün değilse müdahale sonrasında bilgilendirme yapılır. Yakının bulunmasıyla kanuni temsilci olması da aynı şey değildir; erişkin hasta bakımından akrabalık tek başına sınırsız karar yetkisi oluşturmaz.

Çocuk veya kısıtlı hastada yasal temsil, temsilcinin rıza vermemesi ve tıbben gerekli müdahale için mahkeme kararı gibi ayrıca düzenlenmiş konular vardır. Acil zorunlulukla normal temsil süreci birbirine karıştırılmamalıdır. Somut hayati tehlike ortadan kalktıktan sonra aynı istisnanın bütün sonraki planlı işlemleri kapsadığı varsayılamaz. Her yeni müdahalenin zamanı ve koşulları değerlendirilir.

Hangi kayıtlar tutulmalıdır?

Hastanın başvuru durumu, bilinç ve yeterlik değerlendirmesi, tehlikenin niteliği, yapılan işlemler ve zaman bilgileri kayıtta yer almalıdır. Yakına ulaşma girişimi ve verilen bilgi de uyuşmazlıkta önem taşıyabilir. Tıbbi zorunluluğun sonradan yalnız genel ifadeyle ileri sürülmesi yerine, olay sırasında oluşan kayıtlar değerlendirmeyi sağlar. Acil istisna, sağlık çalışanının mesleki özen yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Hasta dosyası ve hastane kayıtlarının alınması, müdahalenin hangi koşulda yapıldığını anlamaya yardımcı olur. Acil giriş notu, ameliyat kaydı, değerlendirme saatleri ve bilgilendirme belgeleri birlikte incelenir. Sonucun olumsuz olması tek başına rızasız müdahalenin hukuka aykırı olduğunu göstermez; istisnanın koşulları ve tıbbi uygulama ayrı değerlendirilir.

Bilinç açıldığında ne değişir?

Yönetmelik, bilinci açılan hastanın sonraki müdahaleleri için yeterliği ve ifade gücüne göre rıza işlemlerine başvurulmasını açıkça belirtir. İlk acil işlem için onam alınamamış olması, daha sonraki planlı işlemlerin de onamsız yapılabileceği anlamına gelmez. Hasta yapılan işlem ve mevcut durum hakkında anlaşılır biçimde bilgilendirilmelidir. Yeni karar için gerekli açıklama ve uygun zaman tanınması değerlendirilir.

Aydınlatılmış onam süreçlerinde daha önce açıklanmış istekler de dikkate alınır. Hastanın yeterli olduğu dönemde kayda geçen tercihleri, bilinci kapalı dönemde tamamen önemsiz sayılmaz. Bunun somut müdahaleye uygulanması tıbbi zorunluluk ve ilgili hukuk kurallarıyla birlikte incelenir. Önceden söylenen belirsiz bir sözle her müdahalenin kabul veya ret edildiği varsayılmamalıdır.

Yeterli hastanın müdahaleyi reddetmesi ayrı bir durumdur. Yönetmelik acil durumda ret beyanının imzalı alınmasını, imzadan kaçınılırsa tutanak düzenlenmesini de düzenler. Bu nedenle aciliyet, hastanın açık iradesini her olayda kendiliğinden ortadan kaldıran bir etiket olarak kullanılmamalıdır. Ret, temsil ve rıza alınamayan zorunlu müdahale farklı olgular üzerinden değerlendirilir.

Varsayımsal örnek: Bilinci kapalı ve hayati tehlikedeki hasta için gecikemeyecek müdahale yapılsın. Gerekçe ve işlemler kayda alınır, uygun zamanda yakın bilgilendirilir. Hasta bilincini kazandıktan sonra planlanan başka işlem bakımından rıza süreci yeniden değerlendirilir. İlk zorunluluk, sonraki bütün tedavilere sınırsız yetki sağlamaz.

Hukuki kaynak

Hasta Hakları Yönetmeliği: m.4, 15, 18, 24–26, 31.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)