Sigortada Önceden Kararlaştırılan Mal Değeri Bağlayıcı mı?

Takseli sigorta, sigortalanan menfaatin değerinin taraflarca sözleşmede belirli bir para olarak kararlaştırılmasıdır. Türk Ticaret Kanunu'nun 1464. maddesine göre bu tutar, taraflar arasındaki sigorta değeri değerlendirmesinde esas olur. Ancak poliçede bir limit yazması tek başına mutlaka takseli sigorta yapıldığı anlamına gelmez. Ayrıca kararlaştırılan değer esaslı ölçüde fahişse sigortacı indirilmeyi isteyebilir. Önceden belirlenen değer, her hasarda bütün tutarın koşulsuz ödeneceği vaadi değildir.

Poliçedeki bedel ile anlaşılmış değer ayrımı

Sigorta bedeli, sigortacının sorumluluğunun parasal sınırını gösterir; sigorta değeri ise korunan menfaatin tam değeridir. Tarafların bu değeri önceden belirleyip belirlemediği, poliçenin tamamından ve değerlemeye ilişkin anlaşmadan anlaşılır. Yalnız teklif ekranına yüksek bir tutar girilmesiyle karşılıklı bir değer anlaşmasının kurulduğu sonucuna varılamaz. Değerin nasıl belirlendiği ve hangi malı kapsadığı somutlaştırılmalıdır.

Örneğin özel bir koleksiyon parçası için poliçe hazırlanırken uzman değerlendirmesi üzerinden belirli değer kabul edilmiş olabilir. Buna karşılık bir evin bütün eşyası için toplam azami teminat yazılmışsa her eşyanın ayrı değerinin kararlaştırıldığı varsayılmamalıdır. İki poliçede aynı rakam görünse bile hukuki işlev farklı olabilir. Değerleme raporunun sözleşmenin eki haline getirilip getirilmediği de bu nedenle önem taşır.

Hasar sonrasında değer tekrar tartışılabilir mi?

Geçerli bir değer anlaşması varsa sigortacı bunu hiç yokmuş gibi ele alamaz. Daha düşük bir ödeme hesabında neden anlaşılmış değerden ayrıldığını açıklaması gerekir. Öte yandan taksenin esaslı şekilde fahiş olması, TTK 1464 kapsamında indirim talebine izin verir. Basit fiyat farklılığıyla ciddi aşırılık aynı değildir. İtirazın hangi teknik verilere dayandığı, hangi malın hangi özellikleriyle karşılaştırıldığı incelenmelidir.

Değerin düşürülmesini isteyen sigortacının yalnız “Piyasa böyle” demesi değerlendirmeyi tamamlamaz. Uzman raporu, emsal niteliği ve sigortalanan malın ayırt edici özellikleri gösterilmelidir. Sigortalı da teklif öncesinde verdiği bilgileri ve sigortacının bunları kabul ederken kullandığı kayıtları sunabilir. Satın alma faturası önemli olsa da eski veya özel nitelikli malın değerini her zaman tek başına açıklamayabilir; değer anlaşmasının dayanağı ayrıca korunmalıdır.

Beklenen kazanç için ayrı değerlendirme

Kanun, umulan kazancın önceden belirlenmesi halinde özel bir ölçü getirir. Belirlenen kazanç, sözleşme kurulurken ticari tahminlerle elde edilebilir görülen kazancı aşarsa sigortacı indirim isteyebilir. Sonradan beklenenden kötü bir ekonomik dönem yaşanması ile başlangıçta ulaşılması mümkün görünmeyen kazanç yazılması aynı durum değildir. Karşılaştırma yapılırken sözleşme tarihindeki tahmin dayanaklarına ulaşmak gerekir.

Geçmiş satışlar, kapasite, siparişler ve faaliyet koşulları böyle bir hesabı açıklayabilir. Ciro ile kârın birbirine karıştırılması veya bütün satışın kazanç sayılması yanıltıcıdır. Ayrıca poliçede kazanç kaybı teminatının bulunup bulunmadığı ayrı sorudur. Bir malın değerinin belirlenmiş olması, o mal kullanılamadığı için doğacak her gelir kaybını otomatik olarak kapsamaz. İlgili sigorta türünün özel şartları ve varsa mal grubuna ilişkin sınırlamalar ayrıca uygulanır.

Belge üzerinden itiraz nasıl kurulur?

İlk aşamada teklif, poliçe, özel şart, değer listesi, ekspertiz ve sonradan düzenlenen zeyilnameler birlikte toplanır. Sigortacıdan ödeme hesabının değer, hasar oranı, muafiyet ve diğer kesintileri ayrı göstermesi istenir. Uyuşmazlık eksik sigorta nedeniyle yapılan kesinti hesabıyla ilgiliyse bunun takseli değer kaydıyla ilişkisi ayrıca açıklanır. Aynı şekilde onarım yerine nakit ödeme önerisi, değerin bağlayıcılığından farklı bir sözleşme meselesi olabilir.

Varsayımsal olarak koleksiyoncu ile sigortacı, belirli bir heykelin değerini uzman raporu üzerinden anlaşmış olsun. Heykel kısmen zarar gördüğünde önce onarılabilir hasarın kapsamı incelenir; anlaşılmış değer gerekçesiyle tüm değerin ödenmesi otomatik değildir. Sigortacı değer anlaşmasının çok yüksek olduğunu ileri sürüyorsa bu iddia ayrıca gerekçelendirilmelidir. Sigortalının elindeki imzalı ek ve rapor, sonradan yapılan sıradan bir internet ilanı karşılaştırmasından farklı niteliktedir. Başvuruda hangi tutarın değer, hangisinin tazminat hesabı olduğu açık tutulduğunda gerçek anlaşmazlık belirlenebilir.

Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)

Hukuki kaynaklar

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — Ticaret Bakanlığı — m.1460–1464: değer/bedel ayrımı ve takseli sigortada indirim koşulları