Mahkemeye verilen dilekçedeki veya duruşmadaki bir açıklama, sonradan yanlış olduğu fark edilen bir olayı kabul etmiş olabilir. Maddi hataya dayanan ikrar için HMK 188'de özel bir istisna vardır. Kural olarak mahkeme önünde ikrar edilen vakıa çekişmeli olmaktan çıkar ve ayrıca ispatı gerekmez; maddi hatadan kaynaklanan ikrardan dönme ise mümkündür.
Bu istisna, davada dezavantaj doğuran her açıklamanın serbestçe geri alınması anlamına gelmez. Gerçek bir olay yanılgısı ile verilen cevabın sonucunu sonradan beğenmemek farklıdır. Hatanın ne olduğu, nasıl oluştuğu ve hangi kayıtla gösterildiği somutlaştırılmalıdır. “Avukatımı değiştirdim, eski beyanı kabul etmiyorum” açıklaması tek başına maddi hatayı ortaya koymaz.
Önce açıklamanın gerçekten ikrar olup olmadığı belirlenir
İkrarın konusu maddi vakıadır. “Parayı teslim aldım” açıklaması, belirli bir olayın kabulüne ilişkin olabilir. “Bu sözleşme geçersizdir” ifadesi ise hukuki değerlendirmedir. Hâkim hukuki nitelendirmeyi kendisi yapar. Tarafın her cümlesini ikrar kabul etmek, olay anlatımı ile hukuki savunmayı birbirine karıştırır.
Açıklamanın tamamı okunmalıdır. “Ürün teslim edildi, fakat sözleşmedeki üründen farklıydı” ifadesindeki ilk bölüm, ikinci bölüm yokmuş gibi ele alınmamalıdır. İkrarın kapsamı, anlatılan olay ve eklenen açıklamaların ilişkisiyle değerlendirilir. Belirsiz veya varsayıma dayanan ifadeler için tarafın neyi kabul ettiği açıklığa kavuşturulmalıdır.
Hangi yanılgılar maddi hata olabilir?
Benzer tarihli iki ödemeyi karıştırmak, farklı sözleşmelere ait teslim belgelerini aynı işlem sanmak veya hesap kaydını yanlış okumak gerçek bir olay hatası yaratabilir. Bununla birlikte bu örneklerde bile hata yalnızca iddia edilerek kabul edilmiş sayılmaz. Dosyadaki kayıtlarla ilişkinin gösterilmesi gerekir.
Farazi örnekte kişi, mart ayındaki avans ödemesini nisan ayındaki borcun tamamı sanarak “borç ödendi” açıklaması yapmıştır. Sonradan banka açıklamaları ve ayrı sözleşmeler, iki işlemin farklı olduğunu göstermektedir. Böyle bir durumda başvuru, hangi ödemenin karıştırıldığı ve beyanın bu nedenle yanlış olduğu üzerinden kurulabilir. Sadece “aslında alacağım var” demek açıklamanın dayanağını yeterince anlatmaz.
Hata başvurusu nasıl hazırlanır?
Yanlış beyanın bulunduğu dilekçe tarihi veya duruşma tutanağı belirtilmelidir. Düzeltilecek ifade ve gerçeğe uygun anlatım ayrı ayrı gösterilmelidir. Ardından hatanın kaynağı açıklanır. Belge düzeni uygunsa ilgili kayıtlar eklenir; dosyada bulunan belge için kayıt tarihi ve ek numarası belirtilir.
- Önceki beyanın tam metni ve bulunduğu işlem.
- Karıştırılan olayın tarih, taraf ve konu bilgileri.
- Doğru olayı gösteren banka, teslim veya hesap kayıtları.
- Yanılgının ne zaman fark edildiği.
- HMK 188 bakımından istenen değerlendirmenin kapsamı.
Karşı tarafın görüşü ve diğer deliller de değerlendirilir. Dilekçenin verilmesiyle ikrar otomatik olarak silinmez. Mahkemenin hatanın gerçekten maddi nitelikte olup olmadığını incelemesi gerekir. Dosyada olmayan belgelerin sonradan sunulması bakımından delil bildirme ve süre kuralları ayrıca gözetilmelidir.
Yazı hatası ile ikrardan dönme neden farklıdır?
Dilekçede bir rakamın yanlış yazılması, HMK 183 kapsamındaki açık yazı veya hesap hatası olabilir. Buna karşılık kişi gerçekten “ödemeyi aldım” demiş fakat olayları karıştırmışsa ikrarın maddi hata istisnası tartışılır. Aynı başvuruda iki farklı sorun bulunması mümkündür; hangi kuralın neden uygulanacağı açıkça anlatılmalıdır.
Duruşmada hiç söylenmeyen bir cümlenin tutanağa geçirilmesi ise başka bir sorundur. Burada ilk mesele, gerçek beyanın kayda doğru aktarılmasıdır. Tarafın söylediği sözden dönmesi ile tutanakta bulunmaması gereken sözün düzeltilmesi aynı işlem değildir. Bu ayrım, başvurunun dayanağını ve incelenecek belgeleri değiştirir.
Sulh görüşmelerindeki açıklama bağlar mı?
HMK 188, sulh görüşmeleri sırasında yapılan ikrarın tarafları bağlamayacağını ayrıca düzenler. Anlaşma amacıyla bir ödeme ihtimalinin konuşulması, her durumda mahkeme önündeki kesin olay kabulü olarak ele alınamaz. Ancak dilekçedeki her açıklamaya sonradan “uzlaşmak istemiştim” etiketi koymak da yeterli değildir. Görüşmenin bağlamı ve beyanın niteliği incelenir.
Aile hukukunda veya tarafların serbestçe tasarruf edemediği alanlarda özel ispat kuralları da bulunabilir. Örneğin boşanma yargılamasındaki olay kabulünün etkisi, bütün alacak davalarındaki etkiyle aynı varsayılmamalıdır. İkrar kuralı uygulanırken uyuşmazlığın türü ve özel hükümlerin varlığı araştırılır.
Başvurunun zamanlaması da önemlidir. Karar verildikten sonra sıradan bir düzeltme dilekçesiyle kararın değişeceği beklenmemelidir. Kanun yolu imkânı, süresi ve iddianın hangi aşamada ileri sürülebileceği değerlendirilir. Hata fark edilir edilmez mevcut beyanın etkisi ve kullanılabilecek usul yolu birlikte incelenmelidir.
İkrarın sonucunu bilmemek maddi hata sayılır mı?
Sadece açıklamanın hukuki sonucunu sonradan öğrenmek, maddi olay yanılgısını göstermez. Hatanın kabul edilen olayla bağlantısı somut olarak açıklanmalıdır.
Avukatın beyanı için de maddi hata iddiası yapılabilir mi?
HMK 188, taraf ve vekil açıklamalarını kapsar. Ancak maddi hata yine belgeleri ve oluş biçimiyle gösterilmelidir; vekil değişikliği yeterli değildir.
Tutanakta söylemediğim söz yazıyorsa ikrardan mı döneceğim?
Önce gerçek beyanın tutanağa doğru geçirilmesi sorunu ele alınır. Hiç söylenmeyen söz ile söylenmiş fakat hatalı olay beyanı birbirinden ayrılır.
Düzeltme dilekçesi verince ikrar etkisiz kalır mı?
Hayır. Mahkeme hatanın niteliğini ve kayıtları değerlendirir. Başvuru tek başına önceki açıklamanın bütün sonuçlarını ortadan kaldırmaz.
İlgili hukuki bilgiler
Hukuk Davasının Duruşma Tutanağında Söylemediğim Beyan Var: Kayıt Nasıl Düzeltilir?
Eşim Boşanmada Kusurunu Kabul Etti: Delil Gerekir mi?
Resmî kaynaklar
- 6100 Hukuk Muhakemeleri Kanunu - TBMM kabul metni: 187–188. maddeler: vakıa ikrarı, maddi hata ve sulh görüşmeleri
- 6100 Hukuk Muhakemeleri Kanunu - TBMM kabul metni: 183. madde: açık yazı ve hesap hatalarının düzeltilmesi
Dosyanızın değerlendirilmesi
Av. Emirhan Keskin’in ofisi Mersin’dedir. Türkiye’nin farklı şehirlerindeki uyuşmazlıklarda belgeler üzerinden uzaktan ön değerlendirme yapılabilir. Başvuru yolu, yetkili merci ve temsil kapsamı somut dosyaya göre belirlenir. Belgelerinizi tarih sırasıyla hazırlayıp iletişim sayfasından randevu ve dosya değerlendirmesi bilgisine ulaşabilirsiniz.
Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)