Şüpheli olarak ifadeye çağrılan kişinin, kendisine yöneltilen suçlamayı ve savunma haklarını öğrenmesi gerekir. İfade öncesi dosya incelemesi bu nedenle önemlidir. Ancak şüphelinin kişisel başvurusu ile müdafinin kanunda düzenlenen inceleme ve örnek alma yetkisi aynı kapsamda anlatılmamalıdır. Dosyanın aşaması, başvurucunun sıfatı ve varsa usulüne uygun kısıtlama kararı incelenmelidir.
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 153. maddesi, müdafinin soruşturma evresinde dosya içeriğini incelemesini ve istediği belgelerin örneklerini harçsız almasını düzenler. Bu hakkın varlığı, ifadeden önce her dosyada bütün kayıtların herkesin erişimine açık olduğu anlamına gelmez. Buna karşılık “soruşturma gizli, hiçbir belge gösterilemez” şeklinde sınırsız bir açıklama da kanuni düzenlemeyi karşılamaz.
Dosya numarası ve sıfat neden belirlenmeli?
Telefonla veya yazılı çağrıda hangi Cumhuriyet başsavcılığının, hangi dosya için ve hangi sıfatla çağırdığı açıklığa kavuşturulmalıdır. Tanık, mağdur ve şüpheli farklı hak ve yükümlülüklere sahiptir. Başka kişinin dosyasını inceleme talebi ile kendi savunmasını hazırlamak isteyen müdafinin başvurusu aynı değildir. İnceleme istemi doğru dosyaya yöneltilmelidir.
İfade alınacak birimin elindeki evrak ile savcılıktaki soruşturma dosyası arasında fark bulunabilir. Kollukta her belgenin bulunmaması, bütün dosyaya erişimin hukukî olarak yasaklandığını göstermez. Hangi belgenin istendiği ve ret gerekçesi belirtilmelidir. Kısıtlama varsa kararı veren merci, kararın kapsamı ve dayandığı suç incelenir.
Kısıtlama kararı her soruşturmada verilebilir mi?
CMK 153/2, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi koşuluyla Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlama öngörür. Ayrıca bu kararın verilebileceği suçlar kanunda sınırlı olarak sayılmıştır. Her suç iddiasına otomatik kısıtlama uygulanamaz. Sadece görevlinin “dosya gizli” demesiyle kanuni şartların gerçekleştiği kabul edilmez.
Bir dosyada kısıtlama bulunması ile müdafiyle görüşme hakkının sınırlandırılması da ayrı işlemlerdir. CMK 154'teki özel koşullar ayrıca dikkate alınır. Dosya erişimi hakkındaki karar, savunma ve görüşme haklarının tamamını aynı şekilde kaldıran genel bir izin değildir. Hangi hakka hangi kararın uygulandığı somut olarak açıklanmalıdır.
Hangi belgeler bu kısıtlamanın dışında kalır?
CMK 153/3, yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanakla bilirkişi raporları ve bu kişilerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlere ilişkin tutanakları kısıtlama hükmünün dışında tutar. Bu nedenle kısıtlama var diye bütün belgeleri aynı kategoriye koymak doğru değildir. İstenen belgenin niteliği ayrıca belirlenmelidir.
Henüz düzenlenmemiş bilirkişi raporunun dosyada bulunmaması, düzenlenmiş raporun kısıtlanmasıyla aynı değildir. Benzer şekilde bir kolluk değerlendirme yazısının adı “rapor” olduğu için mutlaka bilirkişi raporu sayılacağı söylenemez. Belgenin düzenleyeni, amacı ve dosyadaki hukukî niteliği incelenmelidir. İnceleme talebi yalnız başlık üzerinden değil içerik üzerinden somutlaştırılır.
İfade hakları nasıl kullanılır?
CMK 147 kapsamında isnadın açıklanması, müdafiden yararlanma ve susma hakkı gibi güvenceler dikkate alınır. Şüpheli, bilmediği olguları tahmin ederek açıklamak zorunda değildir. Ancak kimlik bilgilerine ilişkin yükümlülükler ile suçlamaya cevap vermeme hakkı birbirine karıştırılmaz. Hakların nasıl kullanılacağı olay ve dosyaya göre değerlendirilmelidir.
Müdafiyle görüşülmesi ve elde edilebilen dosya bilgilerinin incelenmesi, savunmanın hazırlanmasına yardımcı olabilir. Buna rağmen her dosyada inceleme tamamlanana kadar bütün işlemlerin süresiz erteleneceği varsayılamaz. İnceleme talebi ve karşılaşılan engel somut biçimde kayıt altına alınabilir. Hak ihlali iddiası varsa bunun usulüne uygun değerlendirilmesi istenir.
Talep reddedilirse hangi bilgiler saklanır?
- Dosya ve başvurulan merci bilgileri.
- İnceleme veya örnek alma talebinin tarihi.
- Hangi belgenin istendiği ve neden erişilemediği.
- Varsa kısıtlama kararının bilgisi ve kapsamı.
- Verilmiş yazılı cevap veya işlem tutanağı.
Somut karar ve ret işlemi yönünden uygulanabilir başvuru yolu incelenir. Şüphelinin e-Devlet ekranında bir dosya görünmemesi, kanuni inceleme hakkının hiç bulunmadığını göstermez. Teknik erişim ile hukukî yetki farklıdır. Müdafinin talebi, yalnız sistemde belge bulunmadığı gerekçesiyle bütün haklar yokmuş gibi değerlendirilemez.
Farazi örnekte kısıtlı soruşturma dosyasında şüphelinin daha önce alınmış ifade tutanağı ve bilirkişi raporu bulunmaktadır. Bu belgeler bakımından CMK 153/3 ayrı değerlendirilir. Başka şüphelinin özel iletişim kaydı ise aynı istisnaya kendiliğinden girmez. Dosyada bir kısıtlama kararının bulunması, her belge için aynı sonucu oluşturmaz.
Dosya inceleme talebinin yapılmış olması, daha sonra alınan ifade tutanağının kontrolünü gereksiz kılmaz. İsnat ve kullanılan haklara ilişkin açıklamalar tutanakta doğru yer almalıdır.
İfadeden önce dosyayı her koşulda kendim alabilir miyim?
Şüphelinin kişisel erişimi ile müdafinin CMK 153 kapsamındaki yetkisi ayrılmalıdır. Aşama, belge ve varsa kısıtlama somut olarak incelenir.
Kısıtlama varsa bilirkişi raporu da hiç gösterilemez mi?
CMK 153/3, bilirkişi raporları için kısıtlama hükmüne istisna getirir. İstenen belgenin gerçekten bilirkişi raporu olup olmadığı ayrıca belirlenir.
Soruşturma gizliliği bütün savunma haklarını kaldırır mı?
Hayır. Gizlilik, kanuni savunma haklarını sınırsız olarak ortadan kaldıran bir kural değildir. Her sınırlamanın dayanağı ve kapsamı araştırılır.
Dosyayı görememek suçlamayı kabul etmek zorunda olduğum anlamına gelir mi?
Hayır. İsnadı öğrenme, müdafiden yararlanma ve susma hakkı gibi güvenceler ayrıca uygulanır. Savunma gerçeğe uygun ve dosyaya göre hazırlanmalıdır.
İlgili hukuki bilgiler
Emniyet ve Savcılık İfadelerinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Polis Telefonla İfadeye Çağırdı: Dosya Numarası ve Sıfat Nasıl Öğrenilir?
Resmî kaynaklar
- 5271 Ceza Muhakemesi Kanunu - Adalet UYAP güncel metin: CMK 147, 153 ve 154 uyarınca ifade hakları, müdafinin dosya incelemesi ve görüşme
- Adalet Bakanlığı: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu metni: CMK 153/2 kısıtlama koşulları ve 153/3 kapsamında istisna belgeler
Dosyanızın değerlendirilmesi
Av. Emirhan Keskin’in ofisi Mersin’dedir. Türkiye’nin farklı şehirlerindeki uyuşmazlıklarda belgeler üzerinden uzaktan ön değerlendirme yapılabilir. Başvuru yolu, yetkili merci ve temsil kapsamı somut dosyaya göre belirlenir. Belgelerinizi tarih sırasıyla hazırlayıp iletişim sayfasından randevu ve dosya değerlendirmesi bilgisine ulaşabilirsiniz.
Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)